Խոջալուի թնջուկը. Հայացք ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտից

Լեռնային Ղարաբաղի Ասկերանի շրջանի Խոջալու ադրբեջանաբնակ բնակավայրի գրավումը հայկական զինուժի կողմից 1992թ. փետրվար ամսին Ադրբեջանում անվանում են «Խոջալուի ցեղասպանություն»: Միջազգային հարթակներում այդ դեպքերը որպես ցեղասպանություն ներկայացնելու համար Ադրբեջանը և Թուրքիան իրականացնում են մեծ ծավալի քարոզչական աշխատանք։ Եվ ո՛չ միայն քաղաքական հայտարարությունների մակարդակում։ Ներգրավվում է նաև գիտական հանրությունը: Ինչպիսի՞ն է մեր պատասխանը։

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ լույս  է տեսել «Խոջալուի «ցեղասպանությունը» և դրա առաքելությունը Ղարաբաղյան կոնֆլիկտում» աշխատությունը: Գրքի հեղինակ պ.գ.թ.  Հրանուշ Խառատյանը մանրակրկիտ նյութերով ներկայացրել է  Լեռնային Ղարաբաղի ռազմական ուժերի կողմից իրականացված գործողությունների նախապատրաստությունը, իրերի ընթացքը և բնակչության ճակատագիրը:

Հրանուշ Խառատյան, պ.գ.թ.   ՀՀ ԳԱԱ  հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, Կիրառական ազգագրության խմբի ղեկավար։

Իրադրությունը։ Հրանուշ Խառատյան. «1991թ. դեկտեմբերի 26-ին և 1992թ. հունվարի 10-ին Խոջալուն զենքի նոր համալրում էր ստացել: Այնուհետև, 1992թ. հունվարի 28-ին Ադրբեջանի մինիստրների խորհրդի որոշմամբ Խոջալուն շոշափելի գումար է ստանում լրացուցիչ զենք-զինամթերք ձեռք բերելու համար՝ 5 միլիոն ռուբլի, որն ավելին է քան, օրինակ Կուբաթլուի և Քելբաջարի շրջանների համար (միասին) հատկացվածը: Միայն Շուշիի և «Գերանբո» վերանվանված Շահումյանի շրջաններն են ավելի մեծ գումար ստանում՝ 6 միլիոն ռուբլի: Ակնհայտ է, որ Խոջալուի ռազմավարական նշանակությունը խիստ մեծացել էր: Մի փոքրիկ բնակավայր հավասարեցվել էր Շուշիի և Շահումյանի շրջաններին:

Հասկանալի է՝ Խոջալուն դարձել էր Ստեփանակերտի բնակչությանը խեղդելու  միջոց: Քաղաքը նույնիսկ մթերք չէր կարող ստանալ այդ ճանապարհով՝ չխոսելով արդեն հրետակոծության պատճառով  նկուղներում գոյատևող բնակչության մասին»: 

Զոհերի խնդիրը։ Հրանուշ Խառատյան. «Ադրբեջանցի պատմաբանների կողմից չի ասվում որևէ խոսք այն մասին, որ խաղաղ բնակչության հեռանալու համար մարդասիրական միջանցք է տրամադրվել: Շատերն են այդ միջանցքով՝ Ասկերանով, Աղդամ  հեռացել: Ցրտահարության, խառնաշփոթի և փոխհրաձգության զոհ են դարձել այդ միջանցքից խուսափողները: Հենց ադրբեջանցիների հուշերում է խոսվում այն մասին, թե ինչպես են քաղաքագլխի և օդանավակայանի ղեկավարի առաջարկով շեղվել մարդասիրական միջանցքից և անտառով փորձել գնալ Աղդամ: Ադրբեջանցիների հուշերում մանրամասն խոսվում է այն մասին, որ այս խումբը զինված է եղել: Տեղի է ունեցել փոխհրաձգություն:  Նշվում է նաև զինտեխնիկայի մասին, որը հայկական կողմը չուներ:

Բուն Խոջալու բնակավայրում քիչ մարդ է զոհվել՝ մոտ քսանը, ընդ որում՝ սա երկու կողմի զոհերի թիվն է:  Չինգիզ Մուստաֆաևին փետրվարի 28-ին Աղդամում ասել էին, որ ողբերգությունը նկարահանելու համար լավ կլինի գնալ «մարտի դաշտ»՝ Խոջալու: Նա ադրբեջանցիներից առաջինն է, որ բնակավայրը գրավվելուց հետո մտել է քաղաք:

 Բնակավայրից կադրեր չի ցուցադրել. ապրիլ ամսին Ադրբեջանի արդեն նախկին նախագահ Այազ Մութալիբովին ասել է, որ Խոջալուում դիակներ չի նկարահանել, որովհետև դրանք պարզապես չեն եղել: 

Ուշագրավ է, որ անընդհատ խոսելով Խոջալուում «հազարավոր բնակիչների զոհվելու» մասին, Խոջալուից դուրս եկած բնակիչները չեն հիշատակում կոնկրետ Խոջալուում զոհված ազգականի, բարեկամի, հարևանի, ծանոթի մասին: Բոլոր հիշատակված զոհերը Խոջալուից դուրս գալուց հետո անտառներում մահացածները և ճանապարհի ընդհարումներից զոհվածներն են»: 

Ադրբեջանական «պատմաբանների կողմից Խոջալուի դեպքերի փաթեթավորումը որպես ցեղասպանություն»։ Ադրբեջանը ճիգեր չի խնայում Խոջալուի դեպքերը որպես ցեղասպանություն ներկայացնելու համար։ Գրքում մանրամասն անդրադարձ է արվել այս խնդրին։ Հրանուշ Խառատյանը նշում է, որ ադրբեջանական հրապարակումներում բուն անվանումից զատ առանձնակի տերմինաբանություն չի կիրառվում: Համակարգված ձևով օգտագործվում են 1915թ. Հայոց ցեղասպանության նկարագրությունները և տեքստերի պատրաստի մասնագիտական լեզուն՝ «զանգվածային կոտորած», «անզեն բնակչություն», «20-րդ դարի ամենամեծ ողբերգություն» և այլն:

Հարցի՝ գիտական ուսումնասիրությունը։ Հրանուշ Խառատյան. «Իրականում ոչ մի գիտական հոդված Խոջալուի բնակչության ողբերգության մասին միջազգային բարձր վարկանիշ ունեցող ամսագրերում չի տպագրվել: Համենայն դեպս ինձ այդպիսին հայտնի չէ: Այսպես կոչված «միջազգային հարթակում» հայտնի աշխատանքները, որոնցում Խոջալուին մեծ կամ փոքր անդրադարձ կա, զետեղված են միայն մենագրություններում կամ ժողովածուներում:» 

Ցավոք, ցայսօր միջազգային հեղինակավոր ամսագրերում հարցի վերաբերյալ գիտական որևէ հոդված չեն հրապարակվել նաև հայերիս կողմից։ Հրանուշ Խառատյանը նշում է, որ այդ խնդիրը հրատապ է և անգամ՝ ուշացրած:

Մենագրության մեթոդաբանության վերաբերյալ։ Բացի պաշտոնական փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը, գրքում ներկայացվում են նաև գործողություններին մասնակցած հայերի բանավոր հուշերը, ձեռագիր հատվածներ են մեջբերվում նաև վկաներից մեկի օրագրերից: Գիրքը միակողմանի խոսք չէ, այստեղ նաև Խոջալուից հեռացած ադրբեջանցիների հուշեր կան: Չնայած պատմվող տարբերակները մեկը մյուսին հակասում են, այդուամենայնիվ, դրանք ժամանակի ընթացքում վերախմբագրվել են և դարձել ադրբեջանական քարոզչամեքենայի շարժիչ ուժը:

Հրանուշ Խառատյան. «Ադրբեջանցի «պատմաբանների» հղման սիրված հեղինակ է ԱՄՆ Ջոն Հոպկինսի համալսարանի Կենտրոնական Ասիայի և Կովկասի հետազոտությունների ինստիտուտի գլխավոր տնօրեն Սվանտե Կոռնելը: Նա հանգիստ կեղծում է գրավելու պահին Խոջալուում բնակչության թիվը՝ 3000-3500-ի փոխարեն գրելով «7000 բնակչության» մասին։  Հատկանշական է, որ Սվանտե Կոռնելը խոսում է Խոջալուի զոհերի՝ հնարավոր 1000 մարդու մասին, չնայած դեռևս 1992թ.-ին Ադրբեջանը հայտարարել է պաշտոնապես ընդունված թվերը և հրատարակել զոհված/մահացած 509 մարդու անվանական ցանկ»: 

Հայագիտական մտքի միջազգայնացումը հրատապ անհրաժեշտություն է։  «Խոջալուի «ցեղասպանությունը» և դրա առաքելությունը Ղարաբաղյան կոնֆլիկտում» գրքի ռուսերեն տարբերակը տպագրության փուլում է, անգլերենը՝ խմբագրվում է: Ինպես նշում է աշխատության հեղինակը՝ միջազգային հեղինակավոր ամսագրերում հարցի վերաբերյալ գիտական հոդվածների հրապարակման խնդիրը օրակարգում է։