«Հրապարակ». Պետք է կարողանանք պատմական արդարությունը վերածել պետական շահի

«Հրապարակի» զրուցակիցը քաղաքագետ, ԱԺԲ խորհրդի անդամ Արա Պապյանն է։

- Իսրայելի կառավարության կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման բանաձեւի ընդունումը վերջին օրերին քննարկվող ամենաթեժ թեմաներից մեկն է։ Միատարր կարծիքը, թերեւս, այն է, որ Իսրայելի որոշման գլխավոր պատճառը Թուրքիայի հետ լարված հարաբերություններն են։ Նշվում է նաեւ Անկարային զսպող աշխարհաքաղաքական ալյանսի՝ Հունաստան, Կիպրոս-Ֆրանսիա-Իսրայել դաշինքի գործոնը։ Ըստ Ձեզ, ինչո՞ւ հենց հիմա Թել Ավիվը գնաց նման քայլի։

- Իսրայելի կառավարության այս քայլը պետք չէ դիտարկել որպես զուտ բարոյական զարթոնք կամ պատմական արդարության ուշացած վերականգնում։ Պետությունները, հատկապես Մերձավոր Արեւելքում, նման որոշումներ ընդունում են նախեւառաջ ռազմավարական հաշվարկներից ելնելով։ Այո՛, Թուրքիայի հետ հարաբերությունների սրումն այստեղ կարեւոր գործոն է։ Տասնամյակներ շարունակ Իսրայելը խուսափում էր Հայոց ցեղասպանության պաշտոնական ճանաչումից՝ Անկարայի հետ ռազմական, հետախուզական եւ տարածաշրջանային համագործակցության պատճառով։ Սակայն այսօր այդ հարաբերությունները փաստացի անցել են խոր հակադրության փուլ։ Այդ պայմաններում նախկին ինքնասահմանափակումը կորցրել է իր արժեքը։ Բայց միայն այդքանով հարցը չի սահմանափակվում։ Կա նաեւ ավելի լայն աշխարհաքաղաքական հաշվարկ։ Իսրայելն այսօր վերաձեւավորում է իր տարածաշրջանային անվտանգային ճարտարապետությունը՝ ամրացնելով առանցքը Հունաստան-Կիպրոս-Ֆրանսիա-Իսրայել ձեւաչափով։ Այդ համատեքստում Թուրքիային պատմական եւ քաղաքական ճնշման տակ պահելը դառնում է այդ ռազմավարության մի մասը։ Միաժամանակ սա նաեւ ուղերձ է Ադրբեջանին։ Բաքուն տարիներ շարունակ փորձել է համատեղել Իսրայելի հետ ռազմավարական գործընկերությունը Թուրքիայի հետ իր սերտ կապերի հետ։ Բայց այս քայլը ցույց է տալիս, որ Իսրայելի համար նույնիսկ ռազմավարական գործընկերությունները բացարձակ չեն, եթե ավելի մեծ ռազմավարական շահերն այլ ուղղություն են թելադրում։ Հայկական տեսանկյունից սա պետք է ընկալել ոչ թե որպես վերջնական հաղթանակ, այլ որպես հնարավորության պատուհան։ Միջազգային հարաբերություններում բարոյականությունն արժեք ունի միայն այն դեպքում, երբ համընկնում է շահերի հետ։ Մեր խնդիրը պետք է լինի ոչ թե պարզապես ուրախանալ ճանաչմամբ, այլ հասկանալ, թե ինչպես այդ նոր իրողությունը վերածել Հայաստանի համար իրական քաղաքական, անվտանգային եւ ռազմավարական կապիտալի։

- Ուշագրավ փաստ եք մեջբերել․ ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովում Իսրայելին վերաբերող քվեարկությունների ժամանակ, ըստ UN Watch-ի պաշտոնական տվյալների, 2015-ից մինչեւ 2026-ի ապրիլը Հայաստանը 158 անգամ քվեարկել է Իսրայելի դեմ, Իսրայելը մեր երկրի դեմ 1 անգամ է քվեարկել։ Ինչի՞ մասին է վկայում այս վիճակագրությունը եւ որքանո՞վ է ազդեցություն գործել Հայոց ցեղասպանության հետ կապված որոշման վրա։

- Այս վիճակագրությունը վկայում է մի շատ պարզ, բայց մեզ համար ցավալի իրողության մասին․ Հայաստանը երկար տարիներ ՄԱԿ-ում գործնականում վարել է ոչ թե սեփական ազգային շահից բխող, այլ հաճախ ինքնաբերաբար հակաիսրայելական քվեարկությունների քաղաքականություն։ Եթե 2015-ից մինչեւ 2026-ի ապրիլը Հայաստանը 158 անգամ քվեարկել է Իսրայելի դեմ, իսկ Իսրայելը Հայաստանի դեմ հիշատակվող միայն մեկ քվեարկություն ունի, ապա այստեղ համաչափություն չկա։ Սա ցույց է տալիս, որ Հայաստանն Իսրայելի նկատմամբ կուտակել է բացասական քաղաքական հաշվեկշիռ՝ առանց դրա դիմաց որեւէ իրական ազգային շահ ստանալու։ Իմ կարծիքով՝ այս հանգամանքը տարիներ շարունակ վնասել է ոչ միայն հայ-իսրայելական հարաբերություններին, այլեւ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հարցի առաջմղմանը Իսրայելում։ Իհարկե, Իսրայելի այսօրվա որոշման գլխավոր պատճառը տարածաշրջանային նոր իրավիճակն է, հատկապես՝ Թուրքիայի հետ խորացող հակասությունը։ Բայց չի կարելի անտեսել, որ Հայաստանի հակաիսրայելական քվեարկությունները երկար տարիներ Իսրայելում ձեւավորել են անվստահության մթնոլորտ։ Պարզ ասած՝ եթե դու անընդհատ քվեարկում ես մի պետության դեմ, ապա չես կարող ակնկալել, որ այդ պետությունը քո պատմական ցավի հարցում մշտապես կգործի քո օգտին։ Միջազգային հարաբերություններում ոչ ոք պարտավոր չէ սիրել մեզ միայն այն պատճառով, որ մենք արդար պահանջ ունենք։ Մենք՝ ինքներս, պետք է կարողանանք մեր արդար պահանջը կապել մեր պետական շահերի, դաշնակիցների եւ ռազմավարական հաշվարկների հետ։ Ուստի այս վիճակագրությունը պետք է մեզ համար սթափեցնող դաս լինի։ Հայաստանը պետք է դադարի լինել ուրիշների օրակարգերի մեխանիկական կցորդը եւ սկսի քվեարկել ըստ իր ազգային շահի։ Եթե այսօր Իսրայելը գնում է Հայոց ցեղասպանության ճանաչման ճանապարհով, ապա մեր պարտքն է՝ այդ պատուհանը փակելու փոխարեն բացել նոր հարաբերությունների համար։

- Իսկ որքանո՞վ է հավանական, որ Կնեսետը վերջնականապես կընդունի գործադիրի որոշումը՝ կայացնելով պատմական որոշում եւ պաշտոնապես ճանաչելով Հայոց ցեղասպանությունը։ Չմոռանանք Ադրբեջանի հետ դաշնակցային կապերը, այլ գործոններ։

- Իմ գնահատմամբ՝ եթե Իսրայելի գործադիրն արդեն գնացել է այս քայլին, ապա Կնեսետում դրա վերջնական հաստատման հավանականությունը բավական բարձր է։ Բայց այստեղ պետք է հստակ արձանագրել մի կարեւոր հանգամանք․ անկախ նրանից, թե ինչպիսին կլինի Կնեսետի վերջնական քվեարկությունը, Իսրայել պետությունն արդեն իսկ քաղաքական եւ իրավական իմաստով ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը, որովհետեւ պետական համակարգում գործադիր իշխանությունն է ներկայացնում պետության պաշտոնական դիրքորոշումը։ Այսինքն՝ մենք արդեն գործ ունենք պետական ճանաչման փաստի հետ, իսկ Կնեսետի որոշումը լինելու է դրա օրենսդրական եւ պատմաքաղաքական ամրագրումը։ Պետք է հասկանալ Իսրայելի քաղաքական համակարգի տրամաբանությունը։ Այնտեղ նույնիսկ ամենազգայուն պատմական եւ արտաքին քաղաքական հարցերը հաճախ անցնում են բարդ ներքաղաքական հաշվարկների միջով։ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը միայն պատմական արդարության հարց չէ․ դա անմիջապես առնչվում է Թուրքիայի, Ադրբեջանի եւ ավելի լայն տարածաշրջանային հավասարակշռությանը։ Ադրբեջանի գործոնը, անշուշտ, կարեւոր է։ Ադրբեջանն Իսրայելի համար ոչ միայն էներգետիկ աղբյուր է, այլեւ՝ ռազմավարական հենակետ Իրանի հյուսիսային սահմանների հարեւանությամբ։ Այդ հարաբերությունները խորն են՝ ռազմական, հետախուզական եւ տեխնոլոգիական մակարդակներում։ Բաքուն, բնականաբար, փորձելու է նվազեցնել կամ մեղմել այդ գործընթացը։ Բայց այստեղ կա մի կարեւոր հանգամանք․ Իսրայելը վաղուց ցույց է տվել, որ կարողանում է բաժանել պատմական, խորհրդարանական եւ ռազմավարական հարթությունները։ Նույնիսկ եթե Կնեսետը ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը, դա պարտադիր չի նշանակում, որ Իսրայելը կվերանայի իր ռազմավարական կապերն Ադրբեջանի հետ։ Այդ հարաբերությունները կառուցված են շահերի վրա, ո՛չ զգացմունքների։ Հիմա հիմնական փոփոխականը Թուրքիան է։ Եթե Անկարայի հետ հակասությունները շարունակեն խորանալ, Կնեսետի ճանաչման շանսերը մեծանում են։ Եթե, հակառակը՝ սկսվի հարաբերությունների վերականգնում, գործընթացը կարող է դանդաղել կամ մասամբ սառեցվել։ Ուստի, ես սա դիտում եմ ոչ թե որպես ավարտված գործընթաց, այլ որպես բացված քաղաքական պատուհան։ Եվ այստեղ Հայաստանի խնդիրը շատ հստակ է՝ ոչ թե սպասել, թե ինչ կանի Իսրայելը, այլ աշխատել այնպես, որ այդ պատուհանը փակվելու փոխարեն վերածվի նոր ռազմավարական հարաբերության հիմքի։ Եթե մենք կրկին սահմանափակվենք միայն բարոյական բավարարվածությամբ, ապա հերթական պատմական հնարավորությունը կկորցնենք։

- Դիցուք, հրեական պետությունը ճանաչում է Հայոց ցեղասպանությունը, բարոյականից բացի, ուրիշ ինչո՞վ Հայաստանը կարող է կապիտալացնել այդ կարեւոր քայլը։

- Իսրայելի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը, իհարկե, ունի հսկայական բարոյական եւ պատմական նշանակություն։ Բայց եթե մենք դա սահմանափակենք միայն բարոյական հարթությամբ, ապա կրկին կկորցնենք հնարավորությունը։ Իմ մոտեցմամբ՝ յուրաքանչյուր նման քայլ պետք է վերածվի քաղաքական եւ ռազմավարական կապիտալի։ Առաջինը՝ դա կարող է հիմք դառնալ հայ-իսրայելական հարաբերությունների որակական վերափոխման համար։ Տասնամյակներ շարունակ այդ հարաբերությունները մնացել են թերօգտագործված՝ փոխադարձ անվստահության, իներցիայի եւ սխալ քաղաքական ազդակների պատճառով։ Ճանաչումը կարող է դառնալ նոր էջ բացելու հնարավորություն։ Երկրորդ․ անվտանգային ոլորտն է։ Պետք է իրատես լինել․ Իսրայելն այսօր աշխարհի առաջատար երկրներից է՝ ռազմական տեխնոլոգիաների, հետախուզության, հակաօդային պաշտպանության, կիբեռանվտանգության եւ անօդաչու համակարգերի ոլորտներում։ Հայաստանի համար, որը գոյաբանական սպառնալիքների մեջ է ապրում, այդ ուղղությամբ համագործակցությունը կարող է ունենալ կենսական նշանակություն։ Երրորդ․ սա կարող է դառնալ նոր կամուրջ դեպի Միացյալ Նահանգներ։ Պետք չէ մոռանալ, որ Իսրայելի ազդեցությունն ամերիկյան քաղաքական, անվտանգային եւ տեխնոլոգիական շրջանակներում չափազանց մեծ է։ Եթե Հայաստանը կառուցի վստահելի եւ ռազմավարական հարաբերություն Իսրայելի հետ, դա կարող է ուժեղացնել նաեւ հայ-ամերիկյան կապերը։ Չորրորդ․ տեխնոլոգիական եւ տնտեսական համագործակցությունն է։ Իսրայելը startup nation է՝ բարձր տեխնոլոգիաների, ջրային կառավարման, գյուղատնտեսության, բժշկության եւ արհեստական բանականության ոլորտներում։ Հայաստանը կարող է այստեղ ստանալ ոչ թե պարզապես ներդրումներ, այլ՝ գիտելիք եւ համակարգային փորձ։ Հինգերորդ․ դա կարող է էապես փոխել հրեական աշխարհի վերաբերմունքը Հայաստանի նկատմամբ։ Խոսքը ոչ միայն Իսրայելի, այլեւ համաշխարհային հրեական կազմակերպությունների, մտավոր շրջանակների, ազդեցիկ մեդիայի եւ քաղաքական լոբբիստական կառույցների մասին է։ Ճանաչումից հետո Հայաստանի նկատմամբ ուշադրությունն ու ընկալումը կարող են մտնել լրիվ նոր մակարդակ։ Վեցերորդ․ սա կարող է թուլացնել թուրք-ադրբեջանական քարոզչական մենաշնորհը։ Տարիներ շարունակ Անկարան ու Բաքուն փորձել են ներկայացնել հայկական հարցը՝ որպես միակողմանի պատմական նարատիվ։ Եթե Իսրայելն է ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունը, այդ նարատիվը ստանում է լրացուցիչ ծանրություն եւ միջազգային լեգիտիմություն՝ հատկապես Արեւմուտքում։ Եվ վերջապես՝ կա քաղաքական-իրավական բաղադրիչը։ Եթե հենց Հոլոքոստը վերապրած ժողովրդի պետությունն է ճանաչում Հայոց ցեղասպանությունը, դա ուժեղացնում է ցեղասպանության միջազգային ճանաչման ու կանխարգելման ամբողջ ճարտարապետությունը եւ լրացուցիչ ծանրություն տալիս հայկական պահանջատիրությանը։ Բայց այստեղ ամենակարեւոր պայմանը մեկն է․ Հայաստանը պետք է դադարի վերաբերվել արտաքին քաղաքականությանը որպես հուշակոթողային հիշողության քաղաքականության։ Պետք է կարողանանք պատմական արդարությունը վերածել պետական շահի։ Հենց դա է դիվանագիտության իմաստը։