Ես գիտեմ, որ ընկերներից շատերն արդեն ձանձրացել ու զզվել են բարեգործության մասին բանավեճերից, բայց նույնիսկ ձանձրույթի այդ համատեքստում բազմաթիվ հարցեր են հնչում, որոնք անշուշտ պետք է գտնեն իրենց պատասխանները: Չփորձելով հանդես գալ բացարձակ ճշմարտության դիրքերից՝ այնուամենայնիվ, հայցում եմ ձեր ներողամտությունը խնդրո առարկան այսքան ծամծմելու համար:
Սկսենք նրանից, որ «Ազգ-լվացքի մեքենա» նախաձեռնությունը քննարկվող բուն հիմնախնդրի միայն փոքրիկ դրսևորումներից մեկն է, որի շուրջ ձևավորված աղմուկը պատճառ դարձավ հարցի ավելի լայնմաշտաբ քննարկման համար: Նմանատիպ աղմուկ բարձրացել էր նաև շաբաթներ առաջ՝ Վիգեն Սարգսյանի նախաձեռնած բարեգործական ակցիայի հետ կապված: Այսինքն այս երկուսը փոքրիկ դրսևորումներ են, որոնք մաս են կազմում մեկ ընդհանուր հիմնախնդրի, որը շատ ավելի խորքային է ու առավել լայն տարածություն է ընդգրկում:
Խոսքը պետության և սոցիումի ու դրանց կամրջող արժեքային միջավայրի մասին է: Միջավայր, որը մեր համակեցական գոյակցության առաջնային հիմնադրույթներից մեկն է: Արդյո՞ք արժեքային միջավայրը սոցիալական է: Այս հարցը չափազանց կարևոր է և եթե պարզվի, որ իրականում հակասոցիալական է, ապա սոցիումն ու պետության գաղափարը միավորվելու որևէ հեռանկար չունեն: Անկախությունն ու պետությունը ինքնանպատակներ չեն, այլ՝ միջոցներ: Անհատի ճանաչողությունը պետության գաղափարը լիարժեք կերպով ընկալում է այն ժամանակ, երբ վերջինս նրա համար սոցիալական տիրույթ է ապահովում: Սոցիալական տիրույթն այդ անպայման պետք է համապատասխանի պետության սահմանած խաղի կանոններին, հակառակ դեպքում քաղաքացին իրեն այլևս չի ասոցացնի այդ պետության հետ: Ասվածի վառ օրինակը տեսնում ենք այն ժամանակ, երբ Հայաստանի քաղաքացիները, հատկապես գյուղացիները իրենց ավելի շատ ասոցացնում են ՌԴ-ի հետ, քան՝ ՀՀ-ի: Այսինքն Հայաստանն իր քաղաքացիների համար սոցիալական համակեցության պլացդարմ չի սահմանել: Մարդիկ էլ արտագաղթում են, Պուտինին են սիրում, փառաբանում և այսպես շարունակ:
Օրինակ Հրանտ Տեր-Աբրահամյանն այս պարզ օրինաչափությունը չի փորձում տեսնել: Նա անկախությունը փորձում է պաշտպանել անդեմ ու աննշան սիմվոլների միջոցով, որոնք են՝ արձանները: Ո՛չՙ հարգելի ընկերներ, Հայաստանի անկախությունը արձաններով պաշտպանել հնարավոր չէ: Լա՛վ անցնենք առաջ:
Պետությունը սոցիալական համակեցության միակ ու բացառիկ սաղմնավորողն ու ձևավորողը չէ: Այդ խնդիրը կարելի է լուծել նաև առանց պետության, պարզապես խոսքն արդեն բոլորովին այլ համակեցության մասին կլինի: Օրինակ՝ 19-րդ դարի պետականզուրկ հայ հանրույթը: Փակ կրոնաէթնիկական մի զանգված, որն ուներ սոցիումի իր խաղի կանոնները: Ինչպե՞ս էր գոյատևում և վերարտադրվում այդ սոցիումը: Կրոնի, լեզվի, ավանդույթի, ադաթի և այլ համապատասխան գործիքների արդյունավետ ներգործությամբ և ուժով: Սա փակ հանրույթ էր, դրան բնորոշ էր կլանային աշխարհայացքը, ծանոթ-բարեկամ փոխհարաբերությունները և իրար օգնելու, ձեռք բռնելու ադաթները: Դե Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների տիրապետության ներքո հայրենակիցները իրար պետք է օգնեին, դրամահավաքներ կազմակերպեին, առավել հարուստները նվիրատվություններ ու բարոգործություններ իրականացնեին: Ընկերներ ամենն այս ավելի քան օրինաչափ է: Միայն այն օրինաչափ չէ, որ բարեգործներն ազատագրական պայքարի համարի փող չէին տալիս, չգիտես ինչու եկեղեցիներ էին կառուցում: Բայց սա լրիվ այլ օպերա է: Միայն նշենք, որ գյուղացիներն իրենց պարտքն էին համարում ամեն ինչով օգնել, աջակցել հայդուկներին: Նրանք մարդկանց համար իսկապես որպես հերոսներ էին դիտարկվում և հայ ռամիկն իր վերջին հաց ու պանիրը նվիրագործում էր ազատագրական պայքարին:
Լավ, շատ կոպիտ նկարագրությամբ մոտավորապես փորձեցինք պատկերացնել, թե սոցիալական ինչպիսի աշխարհում էր ապրում հայը 19-րդ դարում: Հիմա 21-րդ դարն է: Անկախություն, պետություն, պետական ինստիտուտներ, համակարգեր: Կան չէ՞ այս բոլորը: Եթե կան, ապա դրանց ներգործությունը պետք է նպաստի բոլորովին այլ սոցիալական միջավայրի ձևավորվան համար, այլ ոչ թե վերցնել ու 19-րդ դարի պարզ կենցաղայինը 21-րդ դարում ներդնելու և գործարկելու անհույս փորձեր անել:
Ծավալված բանավեճի տիրույթում քննադատության է ենթարկվել ոչ թե օգնելու պարզ երևույթը, այլ՝ բարեգործությանը պետական ինտիտուտի կարգավիճակ տալը, ավելին՝ կոմպետենտ պետական կառույցների լիազորությունները այդ գործիքի հույսին թողնելը:
Բարեգործության հիմքում պետք է կամավորությունն ու տարերայնությունը լինեն: Հայկական միջավայրում, ընդհակառակը՝ դրան շնորհվել է համակարգային բովանդակություն և բոլորն իրենց կամքից անկախ հայտնվել են այդ համակարգի մեջ: Այսինքն՝ 19-րդ դարի պետականզրկված հանրույթին բնորոշ պրակտիկան ներդրվում է պետություն ունեցող սոցիումի մեջ:
Մեծ հաշվով բարեգործությունը պետական քաղաքականության կարգավիճակ է ստացել: Այնպիսի տպավորություն է, որ այս պետությունը կառուցվել ու կառուցվում է բարեգործների հաշվին: Ճանապարհներ, շենքեր, հիվանդանոցներ, այս ամենին էլ ավելացել է բանակը:
Անհատ բարեգործները քիչ էին, հիմա էլ ամբողջ ազգին են փորձում բերեգործ դարձնել: Իսկ ո՞րն է այս ամենի բուն էությունը:
«Ազգ-բանակ» կոնցեպտը ստեղծված է իշխանությունների ձախողված քաղաքանության համար այլընտրանք դառնալու համար: Այսինքն՝ կոռուպցիան արմատախիլ անելու և հզոր էկոնոմիկա ստեղծելու փոխարեն իշխանությունները շարժվում են դրամաշորթության ճանապարհով, որպեսզի մի կողմից կարողանան հոգալ բանակի կարիքները, իսկ մյուս կողմից նաև աղքատ բնակչությանը դարձնեն էլ ավելի վերահսկելի: Վերահսկելի այն առումով, որ այդ Ազգ-բանակ կոչվող դրամաշորթության հիմքում հայրենասիրական պոպուլիզմն ու դեմագոգիան են, ինչպես նաև՝ կրոնական ֆունդամենտալիզմը: Վերոհիշյալ համակարգերն իրենց էությամբ գոնե գաղափարական տիրույթում ամբողջատիրական են և ով փորձի իրեն դուրս դնել սահմանված խաղի կանոններից, ապա անարյուն ինկվիզիցիան գործի կդրվի և վերստին կսկսի վհուկների տենդագին որսը:
Չփորձելով որևէ կերպ շեշտադրել անձիս կարևորությունը, միայն նշեմ, որ ասվածի վառ ապացույցը իմ օրինակն է: Ո՞վ եմ ես լայն զանգվածների համար: Բանակի դեմ գործ անող, գրանտակեր, ապազագային, անհայրենիք, անաստված և այսպես շարունակ:
Դրամաշորթության համար ստեղծված Ազգ-բանակ կոնցեպտը վերջնականապես ծառայեցվում է Հայաստանի քաղաքական համակարգը ոչնչացնելու համար: Բանակապաշտության ֆոնին կառուցվող պոպուլիզմը թույլ չի տալու որևէ այլ բանական քաղաքական միտք շրջանառել: Սա սպառնում է բոլոր այն ուժերին, որոնք պայքարում են ՀՀԿ-ի դեմ և իշխանություն վերցնելու հավակնություն ունեն:
Բանակը գործնական տեսանկյունից ապահովում է հանրապետության արտաքին սահմանների անվտանգությունը, իսկ գաղափարական տեսանկյունից ուղղված է հանրության դեմ: Այո՛, որքան էլ զարմանալի չթվա, բայց բանակը գործում է նաև հանրության դեմ և այդ կարգավիճակը նրան շնորհել են իշխանությունները: Այլ խոսքով ասած իշխանությունները «Ազգ-բանակ»-ի դրոշի ներքո բանակն օգտագործում են ժողովրդի դեմ՝ դրան տալով գաղափարական բութ գործիքի կարգավիճակ:
Բանակային փիլիսոփայությունը դուրս է եկել զորամասերի պարիսպներից այն կողմ և աստիճանաբար ներծծվում է շրջակա միջավայրում՝ ձևախեղելով համակեցության սոցիալական ինստիտուտները: Այսինքն՝ պետությունը միլիտարիզացվում է, իսկ դրան զուգընթաց՝ նաև կրոնականացվում, ինչն էլ ավելի է խճճում ու բարդացնում իրավիճակը:
Օրինակ շատ-շատերը Հրանտ Տեր-Աբրահամյանի գլխավորությամբ պետության առաջնային, առօրեական խնդիրները մի կողմ դրած պնդում են գերհզոր բանակ ունենալու հրամայականի մասին: Ճիշտն ասած ես այն մարդկանց ցանկում չեմ, որոնք պնդում են, թե բանակ պետք չէ, ինձ համար այն սովորական ինստիտուտ է, ինչպես բոլոր մյուս ինստիտուտները: Բայց բանակապաշտները չեն հասկանում, որ առանց քաղաքական կենսունակ համակարգի այդ բանակը բանի պետք չէ, առանց քաղաքականության այն երկար կյանք չունի, որքան էլ ֆանատիզմի հիմքերի վրա դրված լինի: Առանց տնտեսության և սոցիալական արդարության գիտակցության այդ բանակը դատապարտված է կազմաքանդման: Էս վերջին տողը ընդունեք որպես ի գիտություն, քանի որ հարյուր տարի հետո մեր սերունդները հարցնելու են, թե ինչու՞ հայերը չհասան Մարս, այլ դրա փոխարեն նոր ցեղասպանության ենթարկվեցին: Ոչինչ, դեռ մի քանի տարի էլ հայ զինվորի ամուր ոգի խաղացրեք, արձաններով պայքարեք լուրջ պետությունների դեմ:
Եվ այսպես. Իշխանությունները կոռուպցիայի դեմ պայքարելու, խնայողություններ իրականացնելու և պետությանը բնորոշ սոցիալական համակեցություն ստեղծելու փոխարեն շարժվում են 19-րդ դարի պրակտիկայով: Քաղաքացիներին կրոնաէթնիկական բազմության կարգավիճակ են շնորհում և առաջնորդվում դրան բնորոշ խաղի կանոններով: Դրա գործիքակազմի առաջնային մեխանիզմներից մեկը բերագործության փիլիսոփայությունն է:
Իրենց անվտանգության և շարունակականության երաշխավոր, մահակի կարգավիճակ ունեցող ոստիկանության թվաքանակը հրաժարվում են կրճատել, ոստիկանության համար միշտ փող կա, իսկ բանակի համար քաղաքացիները կվճարեն, որովհետև Ազգ-բանակն է թևածում հայոց երկնակամարում: Ի դեպ այս փոքրիկ երկրում ոստիկանների թիվը մի փոքր է զիջում ՊԲ զորքերի թվին:
Այս երկարաշունչ տեքստը գրեցի Էդգար Էլբակյանի հորդորով, քանի որ կային անպատասխան հարցեր: Վստահ եմ, ինչ-որ զանգվածի համար ասվածը դիտարկվելու է որպես մարգինալ, ծայրահեղ հետադիմական, դավադիր ինչ-որ գրվածք: Դե այդ զանգվածի էությունն է այդպիսին, իրենց հակառակ ցանկացած տեսակետ մարգինալ է ու ժամանակավրեպ: Իրենք իրենց էլ ռեժիմի ստրուկ են անվանում:
Էդգար ջան, սա էր ամբողջ խնդիրը: Արթուր Դանիելյանն ու Քեմբրիջից ժամանած մեր երիտասարդը այս հարցում ընդամենը չորրորդական կարևորություն էին զբաղեցնում:
