Թերուսության արդյունքում Հայաստանի ներկա իրականությունը կազմավորող հասարակությունը շատ ժամանակ անկարող է դիմադրել թերուս իշխանությանը, ուստի սկսում է նմանակել եւ արտահայտվել նրա լեզվով: Րաֆֆին այս ուշագրավ ակնարկում խոսում է դրա լավ ու վատ կողմերի մասին։ Եվ թեման կարծես չի հնացել:
Թերուսը պատրաստի հող ունի, եւ հողը ժողովրդական կյանքից ստացած ունակությունն է, որի մեջ ընկած ամեն սերմ անպտուղ չէ մնում: Թերուսը մի պատվաստված ծառ է, որի վրա վայրենի դրության մեջ ուժեղ եւ առողջ էր, խորին արմատներ ուներ արձակած մայր հողի մեջ: Նա քաղցր պտուղներ է տալիս, եւ նրա պտուղները ախորժելի են ավելի այն պատճառով, որ իրանց բնական եւ ինքնուրույն գույն, համ եւ հոտ ունեն:
Թերուսը, ավելի կատարելագործվելով, դառնում է մի տեսակ ինքնուս փիլիսոփա, որը ընդհանուր մարդկային ճշմարտությունները դուրս է բերում իր սեփական աշխատանքով, իր մտածություններով ու փորձերով: Շատ անգամ նա սխալներ է գործում եւ խոշոր սխալներ, բայց որպես նրա ճիշտ գաղափարները իր առողջ դատողության արդյունք են, այնպես էլ գործած սխալները իր սխալներն են, օտարի խելքը չէ սխալեցնում նրան: Նա շատ անգամ սայթաքում է, ընկնում է, որովհետեւ իր սեփական ոտների վրա է քայլում, վարձկան ձի չէ նստած: Նա մարդկային հեղինակությունների հետ գործ չունի եւ գուցե չի էլ ճանաչում նրանց: Նա հետեւում է մեկ հեղինակության միայն - դա է բնության համաշխարհական գիրքը: Այս հսկայական գրքից քաղում է նա ինչ որ իրան պետք է:
Նա հետազոտում է, ճանաչում է մարդկությունը, մարդկության սրտի եւ կյանքի մեջ ուսումնասիրելով նրա պետքերը: Նրա արտահայտած մտքերը մարդկության մտածությունների եզրակացություններն են, նրա ձայնը ժողովրդի սրտիցն է բխում: Ինքն ժողովրդին է պատկանում եւ իր մեջ բովանդակում է ամբողջ ժողովուրդը: - Նա դառնում է մարգարե, պատգամախոս եւ արտահայտում է ժողովրդի պահանջները:
Բայց մենք այսպիսի ինքնուսներ չունենք եւ չենք էլ ունեցել, -դրանք այն մարդիկն են, որ կոչվում են տաղանդներ, ժողովրդական բանաստեղծներ եւ փիլիսոփաներ:
Մենք ունենք անհաստատ թերուսներ միայն, որոնք մի խառնուրդ են գիտության եւ ժողովրդական մարդիկների, իրանց անզարգացած դրության մեջ: Այդ մարդիկը օգտավետ են լինում նրանով, որ զուրկ չեն առողջ եւ ինքնուրույն մտածութենից, եւ զորեղ ընդունակություն ունենալով, շուտով ըմբռնում են ամեն մի լուսավոր գաղափար: Եվ այդ է պատճառը, որ նրանք մի զարգացած մարդու ազդեցության տակ կամ մի զարգացած շրջանի մեջ այնքան զարգանում են, որ երեւելի մարդիկ են դառնում: Մեզանում այս տեսակ շրջաններից առաջին օրինակը տվեց «Մշակի» խմբագրատունը, նա պատրաստեց եւ պատրաստում է մարդիկ, որոնք ապագա են խոստանում… Ոչ ոք այնքան ճարպկությամբ չէ սեփականում եւ չէ յուրացնում ուրիշի մտածության ծնունդը, որպես թերուսը: Եվ եթե քննելու լինենք մեր թերուսների գրավոր աշխատությունները, կտեսնենք, որ նրանք հետեւողություններ են, միայն վարպետ կերպով ձեւակերպած: Թերուսը եւ սահմանափակ մասնագետը նրանով են միայն զանազանվում, որ առաջինը բանեցնում է իր խելքը, իսկ երկրորդը` օտարի խելքը: Թերուսը նոր ատամներ եւ լավ ախորժակ ունի, նա ամեն բան մարսում է: Դուք տվեցեք նրան մտքեր միայն, նա իսկույն մի բան կշարադրե: Եվ այս է պատճառը, որ նրանց գրվածքները լինում են բազմակողմանի. նրանք ամեն բանի վրա դատում են, ամեն բանի վրա գրում են եւ ամեն բանի մեջ խրվում են...
