«Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ». գիրք, որն անցյալից հարցեր է ուղղում ներկային

Թորգոմ Վեհապետյանի «Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ» աշխատության առաջին հատորը նվեր ստացա: Սա երրորդ հրատարակությունն է՝ լրացուցիչ ծանոթագրություններով։ «Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ» ձեւակերպումն ինքնին հարց է առաջացնում. ինչո՞ւ է մի ամբողջ սերունդ ստիպված կրել նախորդ ժամանակների ծանր հետեւանքները, եւ ի՞նչ դասեր պետք է քաղի ժողովուրդն իր պատմության ամենաբարդ էջերից։

Կարդալուց հետո եկա եզրակացության. սա պարզապես 1920 թ. ողբերգական իրադարձությունների նկարագրություն չէ, այլ փորձ՝ հասկանալու, թե ինչպես են ընդունվում ճակատագրական որոշումները, ինչ դեր են ունեցել դիվանագիտությունը, միջազգային ուժերի հարաբերակցությունը, քաղաքական հաշվարկը եւ սեփական սխալների գնահատումը։ Հենց այս պատճառով աշխատությունը կարեւոր է ոչ միայն պատմությամբ հետաքրքրվողների, այլեւ յուրաքանչյուր հայ մարդու համար, ով մտածում է պետականության, անկախության եւ ապագայի մասին։

Վեհապետյանը պատկանում է այն հեղինակների շարքին, որոնց համար Հայաստանի նորագույն պատմությունը պարզապես ուսումնասիրության նյութ չէ։ Նրա ուշադրության կենտրոնում այն հարցերն են, որոնք անմիջականորեն կապված են հայ ժողովրդի ազգային ճակատագրի հետ։ Առաջին հատորը վերաբերում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության վերջին եւ ամենածանր փուլերից մեկին՝ 1920 թվականին։ Հայաստանը գտնվում էր ծայրահեղ բարդ իրավիճակում։ Մի կողմից՝ պատերազմի հետեւանքները, տնտեսական եւ ռազմական դժվարությունները, մյուս կողմից՝ միջազգային անկայունություն եւ մեծ տերությունների հակասություններ։ Հայկական պետությունը փորձում էր գոյատեւել մի աշխարհում, որտեղ յուրաքանչյուր պետություն առաջին հերթին առաջնորդվում էր սեփական շահով։ Հենց այդ պայմաններում էին ընդունվում այն որոշումները, որոնց հետեւանքները զգացվեցին հետագա տասնամյակներում։

Ռուսաստանը եւ հայկական դիվանագիտությունը։ Գրքի կարեւոր թեմաներից մեկը հայ-ռուսական հարաբերությունների բարդ շրջանն է։ 1917 թ. հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանը հայտնվել էր նոր քաղաքական իրականության մեջ։ Բոլշեւիկյան իշխանությունը փորձում էր ամրապնդել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում։ Այդ քաղաքականության մեջ կարեւոր դեր ունեին Ռուսաստանի հեղափոխական իշխանությունները՝ Լենինը, ԱԳ ժողովրդական կոմիսար Գեորգի Չիչերինը, դիվանագետ Լեւ Կարախանը, այլք։ Հայկական կողմի առջեւ բարդ խնդիր էր դրված՝ ինչպես հարաբերություններ կառուցել Ռուսաստանի հետ, ինչպես պաշտպանել Հայաստանի շահերը եւ ինչպես կողմնորոշվել հին աշխարհակարգի փլուզման պայմաններում, երբ նորը դեռ ձեւավորված չէ։ Վեհապետյանն անդրադառնում է նաեւ հայկական քաղաքական եւ դիվանագիտական շրջանակների գործունեությանը՝ ցույց տալով, թե որքան դժվար էր այդ տարիներին ճիշտ ընտրություն կատարել, երբ յուրաքանչյուր քայլ կարող էր ունենալ ծանր հետեւանքներ։
Վիլսոնյան Հայաստանի սպասումը։ Սեւրի պայմանագրի ստորագրումը մեծ սպասումներ էր ծնել։ Այն ընկալվում էր որպես պատմական արդարության վերականգնման հնարավորություն։ ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճիռը եւ Սեւրի փաստաթուղթը հայության մեջ հավատ էին առաջացրել, որ Հայկական հարցը ստանալու է լուծում։ Բայց պատմությունն ասաց, որ միայն իրավական փաստաթուղթը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ են նաեւ քաղաքական կամք, ռազմական եւ դիվանագիտական աջակցություն։ Վիլսոնյան ծրագիրը մնաց չիրականացած, որովհետեւ չստացավ միջազգային ուժային հենարան, որը կարող էր կյանքի կոչել։ Այստեղ էլ առաջանում է գրքի կարեւորագույն հարցերից մեկը՝ արդյո՞ք Հայաստանը ճիշտ էր գնահատում իր հնարավորությունները, որոնք ուներ այդ վճռական պահին։

Բաց թողնված հնարավորություններ։ Աշխատության առանցքային հարցադրումներից մեկը վերաբերում է 1920 թ. քաղաքական ընտրություններին։ Այդ շրջանը միայն ռազմական պայքարի կամ արտաքին ճնշումների պատմություն չէր։ Դա նաեւ դիվանագիտական ծանր ընտրությունների ժամանակաշրջան էր, երբ Հայաստանի ղեկավարությունն ու դիվանագետները փորձում էին կողմնորոշվել մի միջավայրում, որտեղ մեծ տերություններն առաջնորդվում էին միայն իրենց շահերով։ Վեհապետյանն առաջ է մղում այն տեսակետը, որ հայկական քաղաքականությունը չափազանց մեծ հույսեր կապեց արեւմտյան պետությունների, հատկապես վիլսոնյան Հայաստանի ծրագրի հետ՝ միաժամանակ բավարար չափով չօգտագործելով Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու հնարավորությունները։ Այս տեսակետի համաձայն՝ հայերի հիմնական խնդիրներից մեկը դարձավ այն, որ չափազանց երկար սպասեցին արտաքին երաշխիքների, մինչդեռ միջազգային իրավիճակն արագ փոխվում էր։ Ռուսական ուղղությունը եւս պարզ ընտրություն չէր։ Ռուսաստանը եւս ուներ աշխարհաքաղաքական նպատակներ եւ ձգտում էր հաստատել իր ազդեցությունը Հարավային Կովկասում։ Վեհապետյանի եւ նրա տեսակետը կիսող հեղինակների գնահատմամբ՝ հայկական կողմն այդ հնարավորությունները բավարար արագությամբ եւ վճռականությամբ չօգտագործեց։ Սակայն արդարությունը պահանջում է հաշվի առնել ժամանակի բարդությունը։ 1920 թ. գործիչները որոշումներ էին ընդունում ոչ թե արդեն հայտնի պատմական հանգամանքներում, այլ՝ անորոշության մեջ։ Նրանք չգիտեին, թե որ ճանապարհն ինչ արդյունքի կհանգեցնի։ Ուստի այդ շրջանի գլխավոր դասը միայն այն չէ, թե «որ կողմն էր պետք ընտրել»։ Ավելի խոր հարցն այն է՝ ինչպես պետք է փոքր պետությունը գնահատի իր հնարավորությունները, չկորցնի ժամանակը եւ իր անվտանգությունը չկառուցի միայն խոստումների վրա։ 1920 թ. փորձը ցույց տվեց, որ պատմական իրավունքները, արդար պահանջը եւ միջազգային աջակցությունն ինքնին բավարար չեն, եթե չեն ուղեկցվում ճիշտ հաշվարկով, արագ որոշումներով եւ պետական շահի հստակ գիտակցումով։

Ինչու է այս գիրքը կարեւոր այսօր։ Աշխատության արժեքը միայն 1920 թ. պատմությունը ներկայացնելու մեջ չէ։ Այսօր էլ Հայաստանը կանգնած է բարդ տարածաշրջանային եւ միջազգային խնդիրների առաջ։ Նույն հարցերն են հնչում. ինչպես պահպանել պետականությունն ու անկախությունը, ինչպես ճիշտ գնահատել մեծ տերությունների շահերը եւ համադրել ազգային նպատակներն ու իրական հնարավորությունները, ինչպես ընդունել որոշումներ, որոնց հետեւանքները կարող են ազդել երկրի ապագայի վրա։ Անցյալի ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ավելի խոհեմ լինել ապագայում։ Պատմությունը միայն մեղավորներ փնտրելու համար չէ։ Այն պետք է օգնի՝ հասկանալ պատճառները, գնահատել սխալները եւ գտնել այն դասերը, որոնք անհրաժեշտ են ապագայի համար։ «Նոր սերունդը՝ քավության նոխազ»-ը հենց այդպիսի գիրք է։ Այն չի տալիս միայն պատրաստի պատասխաններ, այլ ստիպում է մտածել։ Ժողովուրդները չեն կարող փոխել իրենց անցյալը, բայց կարող են ճիշտ ընկալել անցյալը եւ դասեր քաղել անցյալից։
Դա է պատճառը, որ այս գրքի հրատարակությունը պարզապես մշակութային իրադարձություն չէ։ Դա հնարավորություն է՝ նորից ուսումնասիրելու մեր պատմության բարդ էջերը, հասկանալու մեր անցած ճանապարհը եւ ավելի գիտակցված կառուցելու ապագան։

ՀԳ. Թորգոմ Վեհապետյանի աշխատությանը բարձր գնահատական է տվել Շահան Նաթալին՝ 20-րդ դարի հայ ազգային-քաղաքական կյանքի հայտնի գործիչներից մեկը։ Գրող, հրապարակախոս, ազգային հարցերով ակտիվորեն զբաղվող անհատականությունը, որի գործունեությունը կապված էր հայ ժողովրդի պատմական իրավունքների, ազգային ինքնագիտակցության հետ, Վեհապետյանի գիրքը համարել է ոչ միայն պատմական իրադարձությունների նկարագրություն, այլեւ ազգային մտածողության եւ անցյալի դասերը հասկանալու փորձ։