Բայդենի կողմից ցեղասպանության ճանաչումը լուրջ հիմքեր է տալիս զարգացնել հաջողութունը․ Ռ․ Հարությունյան

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահ Ջո Բայդենն իր ապրիլքսանչորսյան ուղերձում օգտագործեց «ցեղասպանություն» եզրույթը՝ բնորոշելու 20-րդ դարասկզբին հայկական կոտորածներն Օսմանյան իշխանությունների կողմից։

Թեմայի շուրջ «Հրապարակը» զրուցել է «Հայրենիք» կուսակցության խորհրդի անդամ, Արտաքին գործերի նախկին փոխնախարար Ռոբերտ Հարությունյանի հետ։

- Պարո՛ն Հարությունյան, ապրիլի 24-ին Բայդենն օգտագործեց «ցեղասպանություն» եզրույթը, սա ի՞նչ նշանակություն ունի Հայաստանի համար։

- Իմ կարծիքով՝ նախևառաջ կարևոր էր պատմական արդարության ֆիքսումն աշխարհի նմանատիպ խոշոր պետության՝ Միացյալ Նահանգների կողմից։ Իհարկե, նախկին ելույթներում Միացյալ Նահանգների նախագահները նույնպես օգտագործում էին «Եղեռն», «Մեծ Եղեռն» հայերեն եզրույթները, բայց դա ինչ-որ տեղ հնարավորություն էր տալիս խուսափել հստակորեն ձևակերպել որպես ցեղասպանություն։ Ակնհայտ է, որ Ջո Բայդենի կողմից նման արտահայտությունը կամ ընդունումը շատ կարևոր քայլ էր հատկապես մեր սփյուռքահայության տեսանկյունից․ այն ջանքերի համար, որ իրենք օգտագործել են։ Կարծում եմ՝ սա հնարավորություն է տալիս կամ կարող է հիմք հանդիսանալ հետագա զարգացումների համար: Սա լուրջ հիմքեր է տալիս մեզ ու սփյուռքահայ կառույցներին զարգացնել հաջողութունը և հասնել նրան, որպեսզի Հայոց ցեղասպանության ժխտումը դատապարտվի։ Որպեսզի Միացյալ Նահանգներն օգտագործի իր միջազգային դերն ու նշանակությունը, հնարավորությունները՝ Թուրքիային ճնշելու, որպեսզի գնա ճանաչման կամ այլ գործողությունների, որոնք վերջնականորեն կվերականգնեն պատմական արդարությունը։      

- Մեծ Բրիտանիան, Ավստրիալիան, Շվեդիան [խորհրդարանը 2010 մարտ 11-ին բանաձև էր ընդունել, որով կոտորածները ճանաչել էր Հայոց ցեղասպանություն, բայց ԱԳ նախարար Կարլ Բիլդտն ասել էր, որ կառավարության դիրքորոշումը մնում է անփոփոխ] նույնպես չեն օգտագործում «ցեղասպանություն» բառը: Բայդենի հայտարարությունն ինչ-որ ազդեցություն կունենա՞, որ իրենք էլ դիրքորոշում փոխեն, թե՞ որպես ուժեղ պետություններ չեն կարող ազդվել որևէ պետությունից։

- Կարծում եմ, որ յուրաքանչյուր խոշոր պետություն ունի իր քաղաքական օրակարգի ձևավորման սկզբունքները։ Բայց, իհարկե, սա իր որոշակի ազդեցությունը կթողի։ Այսինքն, որոշ պետություններ ավելի հանգիստ կկարողանան գնալ այդ քայլին, որևէ կաշկանդող բան տեղի չի ունենա։ Հատկապես այն պետությունների դեպքում, որոնք Միացյալ Նահանգների հետ դաշնակցային կամ այլ հարաբերությունների մեջ։ Լսել եմ, բայց չգիտեմ՝ որքանով է ճիշտ, բայց նաև Մեծ Բրիտանիայում են քննարկում տվյալ հարցի ընդունումը, ինչպես նաև Իսրայելում։ Դժվարանում եմ ասել, որ ԱՄՆ-ն ազդել է, բայց հնարավոր եմ համարում, որ այդ երեք երկրների մոտ քաղաքական օրակարգը նույնն է։ Այն է՝ Թուրքիայի հետ որոշակի խնդիրներ ունեն, համոզված եմ, որ այս հայտարարությունների կամ բանաձևերի միջոցով նաև որոշակի մեսիջներ ուղարկեն Թուրքիային։

- Այս իշխանությունների օրոք տեսնո՞ւմ եք հնարավորություն կապիտալիզացնել այս իրողությունը։

- Ես հեռու եմ այն մտքից, որ այս իշխանություններն են հասել նրան, որ Ջո Բայդենն օգագործել է նման եզրույթ։ Միգուցե, արտգործնախարարությունը, իհարկե, իր դերակատարումն ունի, բայց հիմնական ծանրությունը, կարծում եմ, եղել է մեր սփյուռքահայության և Ամերիկայի սփյուռքահայության ուսերին։ Իհարկե, սա պետք է նաև դառնա մեր պետության քաղաքական օրակարգի կարևորագույն հարցերից մեկը։ Տեսնում ենք, որ ներկայիս կառավարությունը փորձում է Թուրքիայի հետ հարաբերությունները լավացնել։ Եվ մեծ կասկածներ ունեմ, որ ի հաշիվ նրան, որ մենք ձեռնպահ ենք մնալու Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հետագա քայլերից կամ ակտիվ գործողություններից։ Ուստի ես մեծ կասկածներ ունեմ, թե այս կառավարությունը կարևորելու է, եթե նույնիսկ շարունակի իշխանավարել (որի վրա կասկածում եմ)։ Ես չեմ կարծում, որ այս հարցը լինելու է իրենց օրակարգում։

- Իսկ Բայդենը պե՞տք է որևէ փաստաթուղթ ստորագրի, որ սա իրավական ուժ ստանա երկրում։ Ներկայացուցիչների պալատը և Սենատը բանաձևեր են ընդունել [2019-ին]։

- Բանաձևեր ընդունել են, բայց սա պետք է դառնա ինչ-որ օրենսդրական նախաձեռնություն կամ որոշակի ավելի լուրջ փաստաթուղթ, որը որպես քաղաքականություն կֆիքսվի Միացյալ Նահանգներում։ Սենատում կամ Կոնգրեսում, որ այդ հարցը փորձում էին քննարկել, միշտ ասում էին, որ «Վաշինգտոնը դրան դեմ է, քանի որ չի ուզում իր հարաբերությունները Թուրքիայի հետ վատթարացնել կամ որոշակի խնդիրներ ունենալ Թուրքիայի հետ»։ Սրանից հետո իրենք արդեն այդ կաշկանդվածությունը չեն ունենա։ Եվ համապատասխան ավելի մեծ լոբբիստները կկարողանան ավելի ակտիվ աշխատել և ավելի համարձակ։

- Բայդենն օգտագործեց «ցեղասպանություն» բառը, մեր հաջորդ քայլերը որո՞նք են, ի՞նչ արդյունքներ են կարող տալ, որ բարոյական կողմից բացի կենտրոնանանք իրողությունների վրա։ Սա ի՞նչ է տալիս մեզ։ Ինչպե՞ս ենք կարող օգտագործել այս իրավիճակը։

- Իհարկե, կախված է, թե մենք ինչ սկզբունքներ կամ նպատակներ կֆիքսենք Ցեղասպանության ճանաչման տեսանկյունից։ Բացի բարոյականից, բացի պատմական արդարությունից կլինեն արդյո՞ք այլ հարցեր, որոնք մեզ կուզենանք հստակեցնել Թուրքիայի հետ, սա շատ կարևոր է։ Դրանից ելնելով արդեն մեր ռազմավարությունը, քաղաքականությունը պետք է կառուցվի։ Դա ավելի շատ մեզ տալիս է հնարավորություն ավելի խորացենելու տվյալ դեպքում աշխատանքի արդյունավետությունը։

- Ցեղասպանության զոհերի ժառանգները, որ կարողանան ինչ-որ պահանջ ունենալ, օրինակ՝ ունեցվածքի պահանջ, սա իրագործելու համար Թուրքիան էլ, չէ՞, պետք է ընդունի։

- Միանշանակ, Թուրքիան պետք է ընդունի ցեղասպանությունը։ Ես իրավագետ չեմ, բայց որքան հասկանում եմ, միջազգային իրավունքի տեսանկյունից կարող են և՛ բանաձևեր, և՛ որոշումներ, և՛ օրենքներ ընդունվել, որոնք կդրդեն, կստիպեն, կուղղորդեն Թուրքիային, իհարկե, նախ ճանաչել, դրանից հետո նաև բխող բոլոր իրավական ու ֆինանսական բոլոր խնդիրները կարգավորելու տեսանկյունից։ Եթե չեմ սխալվում՝ Միացյալ Նահանգների դատարաններում, երբ որ նման գործեր էին հարուցվում կամ քննվում, դատարանները, հղում անելով, որ այսպես ասած «պաշտոնական» Վաշինգտոնը «չի ընդունել փաստը, մենք այս գործերը չենք կարողանում քննել», ու հետաձգում էին գործերը քննելը։ Կարծում եմ, որ այս ամեն ինչից հետո հնարավոր է, որ Միացյալ Նահանգների դատարաններում ավելի հանգիստ այս գործերը քննել ու որոշումներ, վճիռներ կայացնել ի օգուտ տուժածների կամ տուժածների իրավահաջորդների, երեխաների, ժառանգների։ Իհարկե, Միացյալ Նահանգների դատարանների որոշումները պարտադրող չեն Թուրքիայի համար, բայց կարող են լուրջ խնդիրներ առաջացնել։ Եվ արդեն միջպետական, այսինքն՝ Միացյալ Նահանգներ – Թուրքիա հարաբերությունների մեջ դատարանների վճիռները կարող են օրակարգային խնդիր դառնալ։

- Նկատի՞ ունեք՝ Ամերիկայի քաղաքացիություն ունեցող ժառանգների։

- Այո, եղել են դեպքեր, երբ որ ժառանգները Միացյալ Նահանգներում դատարան են դիմել Թուրքիայի դեմ, որպեսզի փոխհատուցում ստանան և այլն։ Շատ դեպքերում դատարանն այդ վճիռը չէր կայացնում կամ չէր քննում կամ հետաձգում էր։ Հիմա արդեն, ես կարծում եմ, որ այս գործերը նույնպես կարող են դառնալ հետաքրքիր ուղղություն։