Պատերազմական այս օրերին տեղին կլինի հիշել Սարդարապատի ճակատամարտը, որը նշանային իրադարձություն է Հայաստանի պատմության մեջ։ Սարդարապատն ընդամենը վերջին հույսի ճակատամարտ էր, որը դարձել է փիլիսոփայական աշխարհընկալում: Այսինքն՝ վերջին հույսի ճակատամարտի ընկալումը մեր գիտակցության անբաժան մասնիկներից մեկն է: Փորձենք Սարդարապատի տրամաբանությունը հակադրել Կարսի հանձնման իրադարձությանը:
Սարդարապատի ճակատամարտ-Կարսի հանձնում՝ երկու հակադիր իրողություններ, որոնք ամբողջությամբ արտացոլում են Հայ ժողովրդի պատմության ընթացքի տրամաբանությունը: Հայաստանցիները կարծես թե թքած ունեն «մանր-մունր» հարցերի վրա և միայն ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիքի առկայության դեպքում են արթնանում ծխացող թմբիրից՝ Սարդարապատում ամրագրելով իրենց ապրելու իրավունքը, ապահովագրվում են և վերջում հանձնում Կարսը: Նույնը կատարվում է նաև մեր օրերում.
Արցախում մարդիկ կերտեցին իրենց «Սարդարապատը», իսկ դրանից հետո օրինաչափորեն շարժվեցին դեպի «Կարսի» վերստին հանձնմանը: Այո՛, Սարդարապատի ճակատամարտը Հայոց պատմության ամենահերոսական էջերից մեկն է, բայց ես առանձապես ոգևորված չեմ դրանով. Չի՛ կարելի ոչինչ չանել և միայն վերջնական ոչնչացման սպառնալիքի դեպքում ուշքի գալ և անցնել գործի: Բացի այդ, այդպիսի տրամաբանությամբ Սարդարապատ կարող է լինել միայն մեկ, երկու և ծայրահեղ դեպքում երեք անգամ, բայց դա չի կարող լինել շարունակական, քանի որ վերջում որպես կանոն «Կարսը պետք է հանձնվի»:
Սարդարապատի տրամաբանությունը պետք է գործի միշտ, իհարկե` ոչ միայն ճակատամարտի տեսքով: Դա իրենից ենթադրում է շատ ավելի լայն սպեկտր՝ տնտեսության կառուցումից մինչև արդյունավետ կառավարում: Միայն այդ դեպքում չի լինի ֆիզիկական ոչնչացման վտանգ և դրանից ելնելով չի լինի նաև կյանքի վերջին հույսի ճակատամարտի անհրաժեշտություն, իսկ դրան էլ չի հաջորդի Կարսի հանձնումը: Վերջին հույսի ճակատամարտի խորհուրդը ակտիվորեն քարոզվում է նաև այսօր և հիմա: Դրա բովանդակությունը հետևյալն է. ոչինչ չանել, պետությունը մատնել անտերության, իսկ սարդարապատային տրամաբանություն ունեցող պատերազմները կգան ու կգնան, և հայու ոգին կդիմագրավի արտաքին մարտահրավերներին: Չկա հայու ոգի, այդպիսի բան գոյություն չունի, դա կեղծիք է:
Կլինի ևս մեկ պատերազմ, երկրորդը, երրորդը, բայց և հանկարծ ինչ-որ մի օր կբախվենք անհաղթահարելի մի խոչընդոտի, չէ՞ որ Սարդարապատի հերոսները հրաժարվեցին կռվել Կարսում, և հայոց հնագույն բերդաքաղաքը գրեթե առանց կռվի հանձնվեց թուրքերին:
Ես ուզում եմ, որ Հայաստանը հաղթանակած դուրս գա այս պատերազմից և բանակցություններում շահեկան դիրքեր զբաղեցնի, բայց այս նպատակի կյանքի կոչման համար անհրաժեշտ է արմատախիլ անել վերջին հույսի ճակատամարատի պատրանքը և ամենօրյա հետևողական աշխատանքով մոտեցնել հաղթանակը։
