Պատմական արդարությո՞ւն, թե՞ աշխարհաքաղաքական շրջադարձ

Վերջին օրերին աշխարհի լրատվամիջոցներում, փորձագիտական շրջանակներում եւ հասարակական հարթակներում ամենաքննարկվող թեմաներից մեկը դարձել է Իսրայելի կառավարության՝ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման որոշումը։ Այն, ինչ դեռ երեկ շատերին թվում էր գրեթե անհնար, այսօր արդեն իրականության շեմին է։ Սակայն որքան մեծ է այդ լուրի պատմական հնչեղությունը, այնքան ավելի շատ հարցեր են ծագում դրա հետ կապված։ Այո, Իսրայելի կառավարությունը ճանաչել է Հայոց ցեղասպանությունը, բայց ամբողջական գործընթացը դեռ ավարտված չէ` դեռ պետք է Իսրայելի Կնեսետը ճանաչի այն։ Այնուամենայնիվ, սա պատմական շրջադարձ է, որովհետեւ տասնամյակներ շարունակ Իսրայելի կառավարությունները խուսափում էին այդ քայլից՝ հիմնականում Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չվատթարացնելու նպատակով։

Արձագանքները խիստ տարբեր են. Իսրայելի իշխանությունները հայտարարում են, որ սա իրենց բարոյական եւ պատմական պարտքն էր, եւ պատմական փաստերը չեն կարող անվերջ ժխտվել։ Թուրքիան այս որոշումը գնահատել է որպես քաղաքական քայլ եւ հայտարարել, որ այն պայմանավորված է թուրք-իսրայելական լարվածությամբ։ Հայաստանի վարչապետ Փաշինյանը փորձել է թեման շրջանցել՝ ընդգծելով, որ Իսրայելի կողմից ցեղասպանության ճանաչումը կարող է «զենքայնացնել» թեման։ Մի շարք վերլուծաբաններ կարծում են, որ բարոյական մոտիվացիան իրական է, բայց ժամանակի ընտրությունը դժվար է առանձնացնել ներկայիս տարածաշրջանային հակասություններից։ Այսպիսով, այսօր գոյություն ունի երկու հիմնական մեկնաբանություն: Առաջինը՝ Իսրայելն ուշացած, բայց ճիշտ քայլ է կատարում։ Երկրորդը․ ճանաչումը համընկնում է Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կտրուկ վատթարացման հետ եւ ունի նաեւ քաղաքական հաշվարկ։ Այս երկու մեկնաբանությունները պարտադիր չէ, որ իրար բացառեն։

Ի՞նչ կարող է տալ ճանաչումը Հայաստանին. եթե Կնեսետն էլ հաստատի որոշումը, Հայաստանը կարող է ստանալ մի քանի կարեւոր արդյունք. պատմական արդարության հերթական միջազգային հաստատում, ցեղասպանության փաստի միջազգային ընդունման շրջանակի ընդլայնում, ժխտողականության դեմ լրացուցիչ փաստարկ, ակադեմիական եւ կրթական ոլորտներում թեմայի ավելի լայն ներկայացում, բարոյահոգեբանական նշանակություն սփյուռքի եւ Հայաստանի համար։ Սակայն եկեք իրատես լինենք. չի կարելի ակնկալել, որ ճանաչումն ինքնին կբերի տարածքային փոփոխությունների, փոխհատուցումների, Թուրքիայի քաղաքականության կտրուկ շրջադարձի, Հայաստանի անվտանգության ամրապնդման։ Դրանք բոլորովին այլ իրավաքաղաքական գործընթացներ են։
Ի՞նչ է շահում Իսրայելը. բարոյական հեղինակության ամրապնդում, սեփական հասարակության ներսում պատմական արդարության գաղափարի պաշտպանություն, Թուրքիայի նկատմամբ քաղաքական ճնշման լրացուցիչ միջոց, արտաքին քաղաքական ազդակ՝ ցույց տալու, որ Անկարայի հետ նախկին սահմանափակումներն այլեւս չեն գործում։ Այս ամենը չի նշանակում, որ որոշումը բացառապես շահարկում է։ Պետությունների որոշումները սովորաբար ունեն ե՛ւ արժեքային, ե՛ւ քաղաքական բաղադրիչներ։

Ինչո՞ւ հենց այսօր։ Սա ամենահետաքրքիր հարցերից է։ Վերջին տարիներին Իսրայել-Թուրքիա հարաբերությունները զգալիորեն վատթարացել են, Գազայի պատերազմի շուրջ երկու երկրների միջեւ առաջացել է խոր հակամարտություն, փոխադարձ մեղադրանքները դարձել են շատ ավելի կոշտ։ Այդ պայմաններում նախկին քաղաքական արգելքը վերացել է։ Սակայն ասել, թե միայն այդ պատճառով է որոշումը կայացվել, նույնպես բավարար ապացույցներ չունենք։ Հուսանք, որ միաժամանակ գործել են թե՛ բարոյական, թե՛ ռազմավարական պատճառները։
Արդյո՞ք Կնեսետը կճանաչի։ Այս պահին ոչ ոք չի կարող դա վստահ ասել։ Կառավարության միաձայն որոշումը մեծացնում է հավանականությունը, բայց խորհրդարանն իրավաբանորեն ինքնուրույն մարմին է։ Հետեւաբար, այսօր ամենաճիշտ պատասխանն է. հավանականությունը բարձրացել է, սակայն վերջնական արդյունքը դեռ հայտնի չէ։ Եվ պետք չէ մոռանալ ՀՀ իշխանությունների արձագանքը, որը կարող է նաեւ վնասել գործընթացի շարունակմանը:
Կլինի՞ արդյոք սա վերջնական ճանաչումը. իրավական առումով՝ ոչ։ Խորհրդանշական առումով՝ այո, բավական մեծ չափով։ Պատճառը պարզ է. Իսրայելը հրեական ժողովրդի ազգային պետությունն է, որի ինքնության կարեւորագույն հիմնասյուներից մեկը Հոլոքոստի հիշողությունն է։ Այդպիսի պետության կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն ունի բացառիկ բարոյական եւ քաղաքական կշիռ:

Եթե փորձենք համադրել բոլոր փաստերը, ապա կստացվի հետեւյալը. Հայոց ցեղասպանությունը պատմական իրողություն է, որի վերաբերյալ միջազգային գիտական հանրության մեծ մասը կոնսենսուս ունի։ Պետությունները նման հարցերում գրեթե միշտ առաջնորդվում են ոչ միայն պատմական ճշմարտությամբ, այլեւ իրենց ազգային շահերով։ Իսրայելի այս որոշման մեջ առկա են ե՛ւ բարոյական, ե՛ւ աշխարհաքաղաքական շարժառիթներ։ Եթե Կնեսետը հաստատի որոշումը, դա կլինի կարեւոր բարոյական հաղթանակ հայ ժողովրդի համար, սակայն պետք չէ այն դիտարկել որպես Հայաստանի առջեւ ծառացած բոլոր խնդիրների լուծում։ Թուրքիայի համար դա կլինի դիվանագիտական եւ խորհրդանշական նոր ճնշում, բայց դժվար թե փոխի Անկարայի պաշտոնական դիրքորոշումը։ Միջազգային հարաբերություններում պատմական արդարությունը հաճախ առաջ է շարժվում ոչ թե մեկ մեծ քայլով, այլ բազմաթիվ փոքր քայլերի օգնությամբ։ Եթե Իսրայելի խորհրդարանը նույնպես ընդունի ճանաչման որոշումը, այդ քայլերից մեկը կլինի նաեւ սա։

Այս ամենից մի կարեւոր եզրահանգում պետք է անենք. պատմական ճշմարտության ճանաչումը եւ պետությունների քաղաքական հաշվարկները կարող են գոյություն ունենալ միաժամանակ։ Մեկի առկայությունն ինքնաբերաբար չի հերքում մյուսին։ Այդ պատճառով էլ այս զարգացումը կարելի է գնահատել ե՛ւ որպես պատմական արդարության կարեւոր դրվագ, ե՛ւ որպես տարածաշրջանային քաղաքականության մաս՝ առանց այդ երկու գնահատականները միմյանց հակադրելու։

ՀԳ. Եթե Իսրայելի խորհրդարանը վերջնականապես ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը, դա չի փոխի կատարվածի ողբերգականությունը` չի փոխի 1915 թվականի գոյությունը, բայց կարող է փոխել 2026 թվականը՝ ցույց տալով, որ նույնիսկ ամենաբարդ աշխարհաքաղաքական պայմաններում անակնկալ է լինում։ Եթե գործընթացը կանգ առնի, դա եւս մեկ անգամ կհաստատի, որ միջազգային քաղաքականության մեջ պատմական արդարությունը զիջում է պետական շահին։ Ամեն դեպքում, մի բան փաստ է․ մեկ դար անց էլ Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը շարունակում է մնալ համաշխարհային խղճի քննության առարկա։