«Հրապարակի» զրուցակիցն արգենտինահայ փաստաբան, Տուկումանի համալսարանի ցեղասպանության ուսումնասիրությունների պրոֆեսոր եւ Բուենոս Այրեսի Սենատի թեկնածու Լուսիանա Մինասյանն է, որը զբաղվում է Բաքվում պահվող հայերի շահերի պաշտպանությամբ:
- Վերջին օրերին մի քանի հնչեղ հրապարակային հայտարարություն եք տարածել։ Նախ, տեղակացանք, որ Society for Orphaned Armenian Relief-ի (SOAR) անունից՝ որպես Բուենոս Այրեսի մասնաճյուղի նախագահ, ինչպես նաեւ որպես հայ ռազմագերի Լյուդվիգ Մկրտչյանի ներկայացուցիչ, դիմել եք ԱՄՆ նախագահին՝ պահանջելով նպաստել Բաքվում ավելի քան 5 տարի ապօրինի կալանքի տակ գտնվող ՀՀ քաղաքացու անհապաղ ազատ արձակմանը։ Վիգեն Էուլջեքչյանի հետ կապված Ձեր գործադրած ջանքերից հետո հաջողություն կունենա՞ք նաեւ Լյուդվիգի հարցով․ կարծես Վիգենի հետ խցակիցներ են եղել։
- Լյուդվիգ Մկրտչյանի անունից իմ կոչը հիմնված է նույն սկզբունքի վրա, որով առաջնորդվում էի Վիգեն Էուլջեքչյանի գործով. ոչ մի հայ չպետք է մոռացվի, եթե անարդարացիորեն բանտարկված է քաղաքական պատճառներով: Վիգենի գործը ցույց տվեց, որ համառությունը, միջազգային ուշադրությունը եւ համակարգված պաշտպանությունը կարող են իրական արդյունք տալ: Լյուդվիգի իրավիճակը խորապես մտահոգիչ է, հատկապես հաշվի առնելով նրա կալանքի տեւողությունը եւ պատշաճ դատավարության բացակայությունը: Չնայած ես չեմ կարող պատասխանատու կերպով խոստանալ արդյունքներ, կարող եմ հստակ ասել, որ մենք կիրառում ենք նույն մակարդակի նվիրվածություն, միջազգային շփում եւ ճնշում: Այո, Լյուդվիգն ու Վիգենը խցակիցներ էին, եւ այդ մարդկային կապը միայն խորացնում է այս աշխատանքը շարունակելու բարոյական պարտավորությունը: Միեւնույն ժամանակ, մենք պետք է ուշադիր հետեւենք ներկայիս համաշխարհային զարգացումներին: Երկու օր առաջ վերադարձվեց Իսրայել-Գազա գործընթացի վերջին պատանդի մարմինը՝ մի իրադարձություն, որն անմիջականորեն կապված է բանակցային խաղաղության 2-րդ փուլի հետ: Սա աշխարհին հիշեցնում է, որ պատանդների եւ բանտարկյալների հարցերը երկրորդական չեն՝ դրանք գլխավորն են ցանկացած լուրջ խաղաղության գործընթացի համար:
- Սպիտակ տնից արձագանքե՞լ են, ի՞նչ է հայտնի այս պահին։
- Այս փուլում կոչը պաշտոնապես ներկայացվել է պաշտոնական կապուղիներով: Ինչպես ընդունված է նման դեպքերում, արձագանքները միշտ չէ, որ անհապաղ են լինում, հաճախ տեղի են ունենում դիվանագիտական կամ ինստիտուցիոնալ ուղիներով, այլ ոչ թե հրապարակային հայտարարություններով: Ամենակարեւորն այն է, որ խնդիրն այժմ պաշտոնապես արձանագրվել է: Պաշտպանությունը գործում է ժամանակի, այլ ոչ թե մեկ գիշերվա ընթացքում: Կարեւոր է, որ վերջին միջազգային զարգացումները ցույց են տալիս, որ պատանդների եւ բանտարկյալների հարցերը գնալով ավելի ու ավելի են դիտարկվում որպես դիվանագիտության մեջ բարի կամքի հիմնական ցուցանիշներ: Սա ընդգծում է հայկական գործերի հետեւողականորեն եւ լրջորեն բարձրաձայնելու կարեւորությունը:
- Թրամփի վարչակազմի եւ անձամբ նախագահի ջանքերով հարյուրավոր քաղբանտարկյալներ եւ գերիներ են ազատ արձակվում Վենեսուելայից, Պաղեստինից եւ Իսրայելից։ Հայ բանտարկյալների ճակատագիրն իրապես հուզո՞ւմ է Վաշինգտոնին․ հիշում ենք, նույն Թրամփն օգոստոսին Փաշինյանի հետ հանդիպման ժամանակ ակնարկեց 23 հայ քրիստոնյաներին ազատ արձակելու՝ Ադրբեջանին դիմելու իր մտադրության մասին։
- Սա ամենադժվար եւ ամենակարեւոր հարցն է։ Միացյալ Նահանգները բազմիցս ցույց է տվել, որ ունակ է առաջնահերթություն տալ մարդասիրական հարցերին, երբ կա քաղաքական կամք։ Վերջին օրինակներից են Վենեսուելայի, Իսրայել-Պաղեստինի եւ այլ տարածաշրջանների միջեւ բանակցությունները, որտեղ պատանդների, կալանավորների, քաղաքացիական անձանց եւ երեխաների ճակատագիրը դարձել է դիվանագիտական համաձայնագրերի կենտրոնական տարր։ Մենք հիմա կրկին տեսնում ենք սա Իսրայել-Գազա համատեքստում. պատանդների մարմինների վերադարձը, փոխանակումները, համաձայնագրերի մարդասիրական փուլերը. այս ամենը ցույց է տալիս, որ ոչ մի լուրջ խաղաղության գործընթաց չի կարող առաջ շարժվել՝ առանց նախեւառաջ մարդկային կորուստը լուծելու։ Յուրաքանչյուր համաձայնագիր, որին նախագահ Թրամփն անձամբ մասնակցել է, մշտապես ներառել է ուշադրություն հետեւյալ հարցերի վրա. պատանդներ, ռազմագերիներ, քաղաքացիական անձինք, երեխաներ եւ մարդասիրական պաշտպանություն։ Սրանք քաղաքական բարեհաճություններ չեն։ Սրանք իրավական եւ բարոյական պարտավորություններ են Ժնեւի կոնվենցիաների համաձայն։ Հետեւաբար, հարցն այն չէ, թե արդյո՞ք Վաշինգտոնը կարող է գործել։ Ակնհայտորեն՝ կարող է։ Հարցն այն է, թե արդյո՞ք հայ բանտարկյալներին կվերաբերվեն նույն լրջությամբ եւ բարոյական հրատապությամբ, ինչպես մյուսներին։ Նախագահ Թրամփը՝ ինքը, հրապարակավ բարձրացրեց հայ քրիստոնյա բանտարկյալների հարցը՝ վարչապետ Փաշինյանի հետ օգոստոսյան հանդիպման ժամանակ։ Այդ հայտարարությունը կարեւոր է։ Մեր պարտականությունն այժմ ապահովելն է, որ այդ խոսքերը վերածվեն իրական մարդկանց իրական պաշտպանության։ Մենք հատուկ վերաբերմունք չենք խնդրում։ Մենք խնդրում ենք, որ հայերի կյանքը հավասարապես արժեւորվի։
- Տեղեկացանք նաեւ, որ պաշտոնապես դիմել եք ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողին՝ ՌԴ-ում մարդու իրավունքների վիճակի վերաբերյալ, ի մասնավորի՝ Արթուր Տերչանյանի եւ եւս յոթ դատապարտյալների գործով։ Վերջինս կապված է 2022 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Ղրիմի (Կերչի) կամրջի վրա տեղի ունեցած պայթյունի եւ դրա շրջանակում ութ անձանց դատապարտման հետ, այդ թվում՝ ՀՀ քաղաքացի Արթուր Տերչանյանի, որը դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման։ Եթե հակիրճ՝ կոնկրետ ի՞նչ եք պահանջում եւ ի՞նչ եք ակնկալում։
- Արթուր Տերչանյանի եւ մյուս յոթ դատապարտված անձանց վերաբերյալ կոչը վերաբերում է երկու հիմնարար բանի՝ արդար դատաքննության իրավունքին եւ քաղաքական դրդապատճառներով դատաքննությունից պաշտպանությանը։ ՀՀ քաղաքացի Արթուր Տերչանյանը դատապարտվել է ցմահ ազատազրկման՝ հսկայական քաղաքական նշանակություն ունեցող գործով։ Միայն այդ համատեքստը պահանջում է ավելի խիստ ուսումնասիրություն։ Մտահոգությունները լուրջ են՝ անհատականացված ապացույցների բացակայություն, կասկածելի ապացույցների չափանիշներ եւ քաղաքական ճնշման ավելի լայն մթնոլորտ։ ՄԱԿ-ի հատուկ զեկուցողին ուղղված մեր խնդրանքը հստակ է՝ գնահատել, թե արդյոք հարգվե՞լ են միջազգային արդար դատաքննության չափանիշները, գնահատել, թե արդյոք քաղաքական ճնշումն ազդե՞լ է դատական գործընթացի վրա, բարձրացնել գործը համապատասխան մարմինների առջեւ եւ ապահովել, որ գործը չանհետանա լռության մեջ, քանի որ այն քաղաքականապես անհարմար է։ Մենք չենք խնդրում ՄԱԿ-ին կողմ բռնել։ Մենք խնդրում ենք ՄԱԿ-ին՝ իր մանդատի շրջանակներում պաշտպանել մարդկային արժանապատվությունը, պահանջել պատշաճ դատավարություն եւ պաշտպանել այն սկզբունքները, որոնք պահպանելու համար այն ստեղծվել է։
- Օրերս Թրամփն ազդարարեց, որ փետրվարին Հայաստան եւ Ադրբեջան է ժամանելու փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը։ Նրա այցի հետ կապված, փաստորեն, վերջինիս եւս դիմել եք Արթուր Տերչանյանի հարցով։ Մասնավորապես, կոչ եք արել ուսումնասիրել ՌԴ-ում ցմահ դատապարտված ՀՀ քաղաքացու գործը եւ աջակցել արդար դատաքննության, անմեղության կանխավարկածի եւ մարդու իրավունքների պաշտպանության համընդհանուր սկզբունքներին: ԱՄՆ-ն, ըստ Ձեզ, այս հարցով կկարողանա՞ ազդել, որոշակի ճնշում գործադրել Ռուսաստանի վրա։
- Միացյալ Նահանգները չի կարող որոշումներ թելադրել Ռուսաստանի Դաշնությանը, բայց կարող է բացարձակապես ազդել այն միջավայրի վրա, որտեղ քննարկվում են նման դեպքերը: Պատմությունը ցույց է տալիս, որ երբ խոշոր տերությունները մշտապես բարձրացնում են մարդու իրավունքների հետ կապված մտահոգություններ, հատկապես՝ բարձր մակարդակի դիվանագիտական խողովակներով, այդ մտահոգություններն աննկատ չեն մնում: Փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսին ուղղված իմ կոչը հիմնված է ոչ թե քաղաքական հակասությունների, այլ համընդհանուր սկզբունքների վրա՝ արդար դատաքննության իրավունք, անմեղության կանխավարկած եւ մարդկային արժանապատվության պաշտպանություն: Սրանք «հայկական հարցեր» կամ «ռուսական հարցեր» չեն՝ սրանք միջազգային իրավական չափորոշիչներ են, որոնք ճանաչվում են բոլոր քաղաքակիրթ պետությունների կողմից: Այսօրվա համաշխարհային դիվանագիտության մեջ մենք նաեւ հստակ տեսնում ենք, որ մարդասիրական հարցերը գնալով ավելի ու ավելի են դառնում ավելի լայն քաղաքական քննարկումների մաս: Պատանդներին, ռազմագերիներին, քաղաքացիական անձանց եւ քաղաքական կալանավորներին այլեւս որպես երկրորդական հարցեր չեն վերաբերվում. դրանք հաճախ կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում բանակցություններում եւ վստահության ամրապնդման միջոցառումներում: Սա տեսանելի է վերջին մի քանի միջազգային գործընթացներում։ Կարեւոր է նաեւ ընդունել, որ Վաշինգտոնի եւ Մոսկվայի միջեւ եղել են շարունակական հաղորդակցության ուղիներ: Սթիվ Ուիթքոֆի եւ Ջարեդ Քուշների նման գործիչների՝ Մոսկվա կատարած հանրային այցելություններն ու շփումները 2025 թվականին, ինչպես նաեւ՝ շփումների շարունակությունը մինչեւ 2026 թվականի սկիզբը, ցույց են տալիս, որ երկխոսություն գոյություն ունի: Որտեղ երկխոսություն գոյություն ունի, մարդասիրական հարցերը կարող են եւ պետք է բարձրացվեն: Միացյալ Նահանգներն իր դիվանագիտական կշռի եւ համաշխարհային գործերում դերի շնորհիվ կարող է օգնել՝ ապահովելու, որ նման դեպքերն անտեսված չմնան: Երբեմն ազդեցությունը գործում է ոչ թե հանրային ճնշման, այլ լուռ դիվանագիտության, բարոյական հեղինակության եւ հետեւողական ուշադրության միջոցով: Իմ ակնկալիքն այն չէ, որ Վաշինգտոնը «կլուծի» գործը, այլ՝ այն, որ կօգնի ապահովել, որ գործը դիտարկվի, քննվի, եւ դրան վերաբերվեն արժանի լրջությամբ: Ցմահ ազատազրկման դատապարտվածի համար միայն այդ ուշադրությունը կարող է տարբերություն լինել լռության եւ հույսի միջեւ: Առնվազն, ես կարծում եմ, որ Միացյալ Նահանգներն ունի ե՛ւ կարողություն, ե՛ւ բարոյական պատասխանատվություն՝ բարձրացնելու այն հարցը, թե արդարադատությունն իսկապես իրականացվե՞ց, թե՞ մարդը դատապարտվեց առանց ապացույցների քաղաքականապես լիցքավորված գործով:
