Էս քաղաքական լարված պայքարի մեջ եկել եք, չեզոք ինստիտուտին ասում եք՝ բռնիր այս կամ այն կողմը

Հարցազրույց Մարդկային զարգացման միջազգային կենտրոնի (ՄԶՄԿ) նախագահ Թեւան Պողոսյանի հետ

- Գրել էիք․ «Հայաստանին անհրաժեշտ էր ձեւավորել քաղաքական կոնսենսուսի բանակցային սեղան, երբ բոլոր ուժերը կկարողանային գալ, հավաքվել մի տեղ ու աշխատել ազգային օրակարգի ձեւավորման հարցի շուրջ։ Ես գիտակցում եմ, որ իրավիճակը սրելով՝ մենք տեղ չենք հասնելու։ Դա ինձ համար կարեւոր է։ Կարեւոր է հասկանալ՝ ինչպես խոսել միմյանց հետ, որ դիմացինը պատրաստ լինի լսելու»։ Ինչպե՞ս է դա հնարավոր, երբ ՀՀ առաջին պետական դեմքը՝ վարչապետը, էս գլխից ԱԺ-ում հայտարարում է, թե հաջորդ ԱԺ-ում ովքեր են լինելու։ 

- Սա վերաբերում է բոլոր հարցերին՝ թե՛ Ադրբեջանի ագրեսիային, թե՛ կորոնավիրուսին, թե՛ տնտեսական ճգնաժամին, նրան, ինչով մենք զբաղված ենք․ ինչո՞վ ենք զբաղված, ո՞րն է մեր օրակարգը։ Ի՞նչ ենք անում մենք, ինչո՞ւ ենք զբաղվում այլ բաներով, ոչ թե կորոնավիրուսի դեմ պայքարով։ Ո՞րն է մեր թիվ 1 խնդիրը։

- Այնուամենայնիվ,  այս թշնամանքի պարագայում, հատկապես Փաշինյանի երեկվա ելույթից հետո, ի՞նչ կոնսենսուսի մթնոլորտի մասին կարելի է խոսել։

- Ես ժողովրդավարության կողմնակից եմ, եւ այդ արժեքներն ինձ համար շատ կարեւոր են։ Ժողովրդավարությունն ասում է՝ իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին։ Այդպես չէ՞։ Ընդհանրապես, ցանկացած ժողովրդավարական երկրում իշխանություն ձեւավորվում է 3 ճյուղից՝ գործադիր, օրենսդիր եւ դատական։ Պառլամենտական երկրի մոդուլի պարագայում ամեն ինչ սկսվում է ընտրություններից, ընտրություններից առաջ կա նախընտրական պայքարի ինստիտուտ, երբ կուսակցությունները կամ քաղաքական միավորները գնում են, հայտեր են ներկայացնում՝ քվե ստանալու համար։ Ովքե՞ր են այդ միավորները։ Դա ամրագրված է օրենքով։

- Բայց, փաստորեն, օրենքով չէ, Նիկոլ Փաշինյանի ասելով է․․․

- Պատասխանում եմ Ձեր հարցին։ Բոլոր նրանք, ովքեր ունեն երկրի զարգացման տեսլական՝ քաղաքական կուսակցությունները, միավորներ են ձեւավորելու եւ մասնակցելու են ընտրություններին։ Եվ ժողովրդավարության մասին իմ պատկերացումը նշանակում է՝ ես ո՞վ եմ, որ որոշեմ՝ ովքեր են լինելու։ Եթե օրենքի համաձայն ձեւավորվել են կուսակցություններ, անուններն էական չեն՝ Գարեջրի սիրահարների՞, թե՞ Կանաչների, «Քաղաքացիական պայմանագի՞ր», թե՞ «Հայրենիք», Հանրապետակա՞ն, թե՞ որեւէ այլ՝ 90-ից ավելի քաղաքական ուժերից։ Եվ ուզում եմ ասել, որ ժողովրդավարության արժեքներից է նաեւ խոսքի ազատությունը, ինչպես նաեւ ընտրական մեխանիզմը, որի արդյունքներով էլ ձեւավորվելու է օրենսդիր իշխանությունը։ Եվ ում 2023թ․ ժողովուրդը վստահելու է, նրանք էլ անցնելու են խորհրդարան։ Այնպես որ, դա ընտրողների ասելով է, այլ ոչ թե մեկ մարդու։
Եվ նրանք, ովքեր կստանան քվեն, նրանք էլ կձեւավորեն խորհրդարանը։ Սա է իմ մոտեցումը, անկախ նրանից, թե ով ինչ է ասում։

- Ասում եք՝ իշխանության 3 ճյուղ, հիմա օրենսդիրն ու գործադիրը տապալում են դատականը՝ ոչ առանց Արմեն Սարգսյանի օգնության։

- Ի՞նչ օգնությամբ՝ կասե՞ք։

- Ստորագրեց սահմանադրական փոփոխությունների նախագիծը։

- Ես իրավաբան չեմ եւ նախագահ Սարգսյանի հասարակական հիմունքներով խորհրդականն եմ՝ ոչ իրավական հարցերի մասով։ Բայց, իմ պատկերացմամբ, ոչ մի Սահմանադրության փոփոխությունների նախագիծ չի ստորագրվել։ Ընդամենը կանոնակարգ օրենքում (ԱԺ) այն խնդիրն էր, որ իրեն էր վերապահված  «նոտարական վավերացումը»՝ ԱԺ-ի կողմից նախաձեռնած, եւ ըստ օրենքի՝ ՍԴ-ի կողմից համաձայնության դեպքում՝ Սահմանադրության տեքստի փոփոխությունները։ Ցավալի է, որ ԱԺ-ն չի դիմել ՍԴ, ինչպես պահանջում է օրենքը։

- Բայց դա նույն բանը չէ՞։

- Մեր ընդունված օրենքներով՝ Սահմանադրության փոփոխությունների համար կա մեխանիզմ՝ ինչպես անել Սահմանադրության տեքստի մեջ փոփոխություններ։ Կա հնարավորություն՝ ամբողջ Սահմանադրությունը փոխելու։ Եվ կա 3 կետ, որոնք անփոփոխ են, մնացած կետերը կարելի է փոխել հանրաքվեով։ Հանրաքվեի համար որոշված մեխանիզմը հետեւյալն է․ եթե ԱԺ-ում որոշվում է, որ պետք է փոփոխություններ արվեն՝ իրենք նախագիծը պատրաստելիս քննարկում են, առաջին ընթերցումից հետո պարտադիր պետք է դիմեն ՍԴ․ եթե ՍԴ-ն ասում է՝ հակասում է, տեղի չի ունենում, վերջանում է թեման, եթե ասում է՝ չի հակասում, նորմալ է, գալիս է ԱԺ՝ երկրորդ ընթերցման։ Եթե դրանք վերաբերում են էն գլուխներին, որոնցով պետք է հանրաքվե անել, դրանից հետո ընդունվում է որոշում հանրաքվեով փոփոխելու մասին։ Հանրաքվեի ժամանակ, երբ որոշումը կայացվում է, հանրապետության նախագահին, համաձայն կանոնակարգ օրենքի եւ Սահմանադրության, տրված է 1 լիազորություն՝ նշանակել հանրաքվեի օրը։ Ոչ թե վիճարկել տեքստը․․․ Նախագահին որեւէ այլ լիազորություն տրված չէ։ Երկրորդ մոտեցումը․ երբ միայն Ազգային ժողովը պետք է որոշի այն գլուխների վերաբերյալ, որն ԱԺ-ն կարող է անել առանց հանրաքվեի։ Մեխանիզմը հետեւյալն է․ ԱԺ-ում նորից նախագիծ կա, քննարկվում է ու առաջին ընթերցմամբ անցնում, նորից պարտադիր ուղարկվում է ՍԴ։ Եթե ՍԴ-ն ասում է՝ ոչ, տեղի չի ունենում, եթե ասում է՝ այո, գալիս է ԱԺ՝ երկրորդ ընթերցման։ Բայց նրա համար, որպեսզի երկրորդ ընթերցումից հետո դա ինչ-որ կերպ վավերացվի, հասնում ենք ամենակարեւոր խնդրին՝ ուղարկվի նախագահին։ Իսկ թե ինչու էր այդպես ժամանակին որոշվել, ես միայն կարող եմ իմ պատկերացումը ներկայացնել։ Որովհետեւ, ի տարբերություն հանրաքվեի, որի ժամանակ չկա որեւէ այլ ինստիտուտ, որը պետք է վավերացնի հանրաքվեի արդյունքը, միայն բավարար է՝ ժողովրդի որոշմամբ, ապա այս դեպքում ՍԴ-ն ու ԱԺ-ն որոշել են, եւ պետք է մեկնումեկը ստորագրի, որ այս փաստաթուղթը դառնա պաշտոնական, եւ դա ժամանակին կանոնակարգ օրենքով տրվել է (նախագահին)։ Բայց Սահմանադրության մեջ նախագահին լիազորություններ, որ նա կարող է խառնվել տեքստին, չկա։ Չկա, որովհետեւ որոշում են ՍԴ-ն ու ԱԺ-ն։ Իսկ նախագահի ինստիտուտի ներգրավման խնդիրը ստացվել է նրանից, որ եթե տվյալ 2 ինստիտուտները որոշեցին, ապա մեկը, այսպես ասեմ՝ «նոտարական ձեւով» պետք է հաստատի։ Իսկ կանոնակարգ օրենքի այս փոփոխությունն առաջին անգամ ԱԺ-ն նախաձեռնել էր, ուզում եմ հիշեցնել, հունվարի 30-ին, հետո ԱԺ-ն որոշեց, որ գնում են հանրաքվեով, բայց փոփոխության նախաձեռնությունը դեռ այն ժամանակ է եղել։ Դրանից հետո էլ չգիտեմ, թե ինչեր են փոփոխվել ԱԺ-ում, հեղինակը հետ է կանչել այդ գաղափարը։ Այս անգամ արել են։ Նախագահն էլ, քանի որ դա լիազորություն չէ որեւէ բան անելու, այլ ընդամենը պարտադիր հաստատման պարտականություն՝ այն, ինչ որոշել են ՍԴ-ն ու ԱԺ-ն, ստորագրել է։ Ես հասկանում եմ բոլոր շահարկումները, որոնք մենք, ցավոք, ունենք, քանի որ ունենք քաղաքական սրված իրավիճակ, տեղի է ունենում քաղաքական պայքար, եւ քաղաքականացվում է ամեն ինչ, բայց հիշեցնեմ, որ, ըստ Սահմանադրության, նախագահը պետք է պահպանի չեզոքությունը։

- Բայց ստորագրելն արդեն իսկ չեզոքություն չէր։

- Նախագահը պետք է ներքաշվեր քաղաքական պայքարի մե՞ջ։ Պառլամենտական երկրի նախագահի ինստիտուտից սա՞ եք ակնկալում։ Եթե պետք է քաղաքական պայքարի մեջ գտնվող մարդկանց կարծիքները ներկայացնեք, որ ես մեկնաբանեմ, կարծում եմ՝ սխալ է։ Ես քաղաքական խնդիրներ լուծելու առաջարկներ չունեմ, քաղաքական ուժերն իրավունք ունեն միմյանց հետ պայքարելու։ Եվ իրենց այդ պայքարում ամեն մեկն իր մեկնաբանությունը կարող է ունենալ։ Եթե չունենայինք այս իրավիճակը, ունենայինք իրավիճակ, որում մարդիկ նստում, բանակցում են, իրար հետ խոսում են, կարողանում են որոշումների հանգել, սենց լարված վիճակ չէինք ունենա։ Բայց էս քաղաքական լարված պայքարի մեջ եկել եք, չեզոք ինստիտուտին ասում եք՝ բռնիր այս կամ այն կողմը։

- Բայց նախագահը բանկային օրենքի հետ կապված մտահոգությունները լսեց՝ ուղարկեց ՍԴ։ Իսկ Սահմանադրության հետ կապվա՞ծ․․․

- Այո, լսել է եւ Վենետիկի պատասխանն էլ է նայել, եւ, իմ պատկերացմամբ, ԱԺ-ում գիտակցել են, որ եթե այդ փաստաթուղթն ուղարկեն նախագահին, ինչ է լինելու։

- Իսկ կարո՞ղ էր չստորագրել։ Ստորագրեց 12։47-ին, ի դեպ։

- Ի՞նչը չստորագրվեր, իրեն Սահմանադրության փոփոխությունների տեքստ չեն ուղարկել։ Ինքը ստորագրել է ընդամենը էն բանը, որ կանոնակարգ օրենքում գրված է․ երբ ԱԺ-ն էդ պրոցեդուրայով որոշում է, ինքն այլեւս չի ստորագրում, որովհետեւ դա լիազորություն չէ։ Բա ես ինչո՞ւ էի ժամանակին ասում, որ քաղաքական իմաստով շատ ուրախ եմ, որ հանրաքվեով է գնում։ Որովհետեւ հանրաքվեն ամենաբարձր լեգիտիմություն ունեցող ինստիտուտն է, որի արդյունքը որեւէ այլ ինստիտուտ չի վավերացնում։ Ի տարբերություն այս պարագայի, երբ գրել են, որ նախագահն է հրապարակում։ Իսկ դա լիազորություն չէ։

- Սա նման էր աստվածաշնչյան ձեռքերը լվանալուն։ 

- Հասկանում եմ, որ այդպիսի մեկնաբանություններ կլինեն, բայց ես փորձեցի պարզ լեզվով ներկայացնել իմ տեսակետը։