Թուրքիան քաղաքական ու տնտեսական իրավիճակի կտրուկ վատթարացում է ապրում: Թուրքիայի դատախազությունը թույլ է տվել թուրքական ընդդիմության առաջնորդներից մեկի՝ Ստամբուլի քաղաքապետ Էքրեմ Իմամօղլուի ձերբակալությունը՝ խուզարկություններ կատարելով նրա նստավայրում և տանը։
Բացի այդ, ձերբակալվել են նրա հետ կապված հարյուրից ավելի անձինք, այդ թվում՝ քաղաքային բարձրաստիճան պաշտոնյաներ, հայտնի լրագրողներ և բիզնեսի ներկայացուցիչներ։
Իմամօղլուն և նրա համախոհները մեղադրվում են տարբեր կոռուպցիոն սխեմաներ կազմակերպելու, փողերի լվացման, կաշառակերության և շորթման մեջ։ Նախնական հետաքննության տվյալներով՝ Թուրքիայի ամենամեծ մեգապոլիսի քաղաքապետը հանցավոր խմբի ղեկավար է եղել, որի անդամները խարդախությամբ են զբաղվել՝ կեղծելով գնումների մրցույթների արդյունքները։
Բացի այդ, քաղաքապետը կասկածվում է ահաբեկիչների հետ համագործակցելու մեջ։ Խոսքը, ըստ ամենայնի, իսլամական քարոզիչ Ֆեթուլլահ Գյուլենի կազմակերպության ներկայացուցիչների մասին է, ով թաքնվում է ԱՄՆ-ում։ Ըստ թուրքական իշխանությունների՝ այս կառույցն է կանգնած 2016 թվականի ամռանը ռազմական հեղաշրջման անհաջող փորձի հետևում, որի նպատակն էր բռնի ուժով հեռացնել Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին։ Էքրեմ Իմամօղլուի ձերբակալությունից անմիջապես հետո Ստամբուլում արգելվել են հանրահավաքներն ու ցույցերը, սահմանափակվել է հասարակական տրանսպորտը՝ ընդդիմության հնարավոր բողոքի ակցիաները կանխելու համար։
Այդուհանդերձ, Իմամօղլուի թեկնածուները բողոքի ակցիաներ են իրականացնում Ստամբուլում, Անկարայում և Իզմիրում: Արդեն իսկ եղել են նրանց և ոստիկանների միջև խիստ ընդհարումներ: Ցուցարարները ՛՛Էրդողան բռնապետ՛՛ վանկարկումներով կատարվածի մեջ մեղադրում են հենց գործող նախագահին, թեպետ Թուրքիայի արդարադատության նախարարը շտապել է հերքել այդ մեղադրանքները՝ ընդգծելով դատական համակարգի անկախության և անաչառության մասին:
Բացի այդ, ըստ թուրքական լրատվամիջոցների, առավոտից ընդհատումներ են եղել խոշոր սոցիալական ցանցերում և YouTube վիդեո հարթակում ամբողջ երկրում, ինչպես սովորաբար տեղի է ունենում այնտեղ սուր ճգնաժամերի ժամանակ։
Տնտեսական ցնցումներից խուսափել ևս չի հաջողվել. Ստամբուլի ֆոնդային բորսայի BIST 100 ինդեքսը բացման ժամանակ նվազել է 6,87%-ով՝ քաղաքական անկայունության սպասումների ֆոնին, որից հետո այն ժամանակավորապես դադարեցրել է առևտուրը։
Միևնույն ժամանակ, թուրքական արժույթը՝ լիրան կրկին փլուզվեց և հասավ պատմական նվազագույնի. ԱՄՆ դոլարի փոխարժեքն առաջին անգամ բարձրացավ 41 լիրայից, ինչը տխուր հակառեկորդ է։
Սրա պատճառներն ակնհայտ են՝ Ժողովրդահանրապետական կուսակցության անդամ Էքրեմ Իմամօղլուն երկար ժամանակ համարվում էր 2028 թվականին նշանակված առաջիկա նախագահական ընտրությունների գլխավոր ընդդիմադիր թեկնածուն։ Սակայն Թուրքիայի ներկայիս ղեկավարությունը մտադիր է խոչընդոտել նրա առաջադրմանը` դրա համար օգտագործելով առկա բոլոր միջոցները։
Գլխավոր դատախազության խնդրանքով Ստամբուլի համալսարանը հետ է կանչել Իմամօղլուի բիզնեսի կառավարման ֆակուլտետի դիպլոմը։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ապագա քաղաքապետը ժամանակին տեղափոխվել է Ստամբուլի համալսարան չճանաչված Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության պաշտոնապես չգրանցված ուսումնական հաստատությունից՝ խախտելով գործող ակադեմիական կանոնները:
Այս որոշումն ինքնին խանգարում է նրան առաջադրվել նախագահի պաշտոնում, քանի որ թուրքական օրենսդրության համաձայն՝ բարձրագույն կրթություն չունեցող անձը չի կարող առաջադրվել այդ պաշտոնում։ Իսկ կոռուպցիայի ու ահաբեկչության գործը վերջնականապես պետք է վերջ դնի Էքրեմ Իմամօղլուի քաղաքական ապագային, քանի որ հետաքննության արդյունքում նա կարող է դատապարտվել ծանր ազատազրկման։
Այս իրադարձությունների ֆոնին Թուրքիայի ղեկավարությունը քննարկում է արտահերթ նախագահական ընտրությունների անցկացումը, որոնք ենթադրաբար կարող են տեղի ունենալ 2027 թվականի աշնանը։ Սա վկայում է այն մասին, որ նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը, ով պաշտոնը ստանձնել է 2014 թվականին, լրջորեն մտածում է երրորդ ժամկետի համար:
Գործող Սահմանադրության համաձայն՝ պետության ղեկավարն իրավունք ունի զբաղեցնել այդ պաշտոնը ոչ ավելի, քան երկու ժամկետ անընդմեջ։ Այնուամենայնիվ, Թուրքիայի արդարադատության նախարար Յըլմազ Թունչն արդեն հայտարարել է, որ օրենքի այս դրույթը չի կիրառվի հենց այն դեպքում, եթե խորհրդարանը նշանակի արտահերթ ընտրություններ՝ բացելով Էրդողանի սողանցքը։
Իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության նախագահի օգնական, թվային լրատվամիջոցների հարցերով երկրի խորհրդարանական հանձնաժողովի ղեկավար Հուսեյն Յայմանը կուսակցական ակտիվիստների հետ հանդիպմանը բացահայտորեն խոսել է այս սցենարի մասին։
«Աստված տա, որ 2027 թվականի նոյեմբերին կայանալիք հաջորդ նախագահական ընտրություններում մենք կրկին կառաջադրենք մեր նախագահին [Էրդողանին] որպես թեկնածու և միասին կլուծենք Թուրքիայի բոլոր խնդիրները»,- ասել է Յայմանը։
Այս խնդիրներն իսկապես մեծ են, հատկապես տնտեսության և ֆինանսների ոլորտում։ Անընդհատ աճող գնաճը, որը փետրվարին կազմել է 42%, հարվածել է Թուրքիայի բնակչության եկամուտներին, ինչը լավագույնս չի ազդում Էրդողանի և նրա կուսակցության ընտրական վարկանիշի վրա։
Այնուամենայնիվ, գործող նախագահը շարունակում է հանրաճանաչ մնալ ընտրողների մի զգալի մասի մոտ, չնայած անցյալ տարի ընդդիմությունը հաղթեց քաղաքային ընտրություններում խոշոր քաղաքներում, ինչպիսիք են Անկարան, Ստամբուլը և Իզմիրը:
Սակայն ընտրությունները հետաձգելու վերջնական որոշում դեռ կայացված չէ։ Եթե ինչ-ինչ պատճառներով Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը չառաջադրվի նախագահի պաշտոնում վերընտրվելու համար, նրա մերձավոր շրջապատից կարող են մասնակցել առաջիկա ընտրություններին։
«Արդարություն և զարգացում» կուսակցության հավանական թեկնածուները սովորաբար ներառում են Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանին, նախագահի կրտսեր որդուն՝ Բիլալ Էրդողանին և նրա փեսային՝ «Բայքար» անօդաչու թռչող սարքերի ընկերության համասեփականատեր Սելջուկ Բայրաքթարին:
Էքրեմ Իմամօղլուի հեռացումը լուրջ հարված է հասցնում թուրքական ընդդիմությանը. մյուս ընդդիմադիր քաղաքական գործիչները հանրաճանաչ չեն ազգային մասշտաբով։
Տնտեսական ճգնաժամի հետագա զարգացումը և երկրի ֆինանսական համակարգի ապակայունացումը կարող են փոխել այս իրավիճակը։ Սակայն առայժմ Էրդողանը բավական վստահ է պահել երկիրը իր վերահսկողության տակ։
Bloomberg-ի փոխանցմամբ՝ Թուրքիայի նախագահը պատրաստվում է Դոնալդ Թրամփի հետ հանդիպմանը, որը նախատեսվում է անցկացնել ապրիլի վերջին։ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը մտադիր է կարգավորել հարաբերությունները ԱՄՆ-ի հետ, որոնք նկատելիորեն վնասվել են Դեմոկրատական կուսակցության կառավարման տարիներին, ինչպես նաև մտադիր է իր միջնորդական ծառայություններն առաջարկել Ուկրաինայի և Գազայի հատվածի հակամարտությունների կարգավորման գործում։
Ակնկալվում է, որ եթե այդ բանակցությունները հաջողությամբ պսակվեն՝ ապահովելով Սպիտակ տան նոր վարչակազմի բարեհաճությունը, Թուրքիայի ղեկավարը կարող է հայտարարել երրորդ ժամկետի համար առաջադրվելու իր որոշման մասին։
