Ես ինձ մեղավոր եմ զգում՝ գուցե կարող էի մի բան անել, բայց չարեցի․ պրոֆեսոր

Գյումրիում ապրող եւ ստեղծագործող, ծնունդով սյունեցի պրոֆեսոր, գեղանկարիչ Վալերի Խաչատրյանն է «Հրապարակ»-ի զրուցակիցը :

-Պարոն Խաչատրյան, ի ՞նչ է կատարվում Գյումրիում, որպես մտավորական ի՞նչ կասեք, ընտրություններ, անորոշ իրավիճակ, առհասարակ ի՞նչ է կատարվում:

-Օրինաչափ է, որ մենք հայտնվել ենք այս վիճակում, սա մեր ցանկությունն է, մեր մեղավորությունն է: 30 տարի մենք չէինք տեսնում ի՞նչ ենք անում: 30 տարի է՝ զինվորական գրքույկներ, պաշտոններ էին վաճառում, մտավորականություն չկար, մենք չէինք տեսնո ՞ւմ: Մենք հիվանդ ենք, բուժվել է պետք:Ես մի անգամ ասել եմ, երբ հայրենադավը Թուրքիա էր գնացել, Էրդողանի գիրքն էր կրծքին սեղմել, ես ասացի՝ ես ուրախ եմ, որ գիրքն է գրկել,  ինչո ՞ւ եք այդքան վայնասուն բարձրացրել, երբ  որ ֆուտբոլային խաղի ժամանակ մեր գերբից հանվում էր Արարատը, ինչո՞ւ չէիք բարձրաձայնում:Օրինաչափ է, որ հասել ենք սրան․․․ 

-Բայց գոնե 30 տարի Արցախ ունեինք, հիմա ի՞նչ ունենք․․․

-Տպավորություն չստեղծվի, որ ես արդարացնում եմ սրանց, ամենևին, սրանց օրոք մենք անդառնալի կորուստներ ունեցանք, որ չի ներվի, բայց խոստովանենք, որ  սրան մենք բերեցինք, քայլ առ քայլ, լուռ համաձայնությամբ: 30 տարի,այո՛,  չկար մտավորականություն :

-Մի՞թե չկար, ո՞րտեղ էին, Դուք էլ եք մտավորական․․․․ 

-Այո, չկար, մտավորականությունը մարդկանց դեպի լույս ուղեկցող խավն է, ո՞ւր էին, եթե ունենայինք մտավորականություն, գոնե այն ժամանակ կխոսեին: Այն ժամանակ հատուկենտ խոսող ունեինք, իսկ հիմա ընդհանրապես չկա:

-1915 թ-ին էլ ունեինք, ինչ եղավ հայ ազգի հետ․․․

-1915թ-ից առաջ  թուրք մտավորականությունը պետական արժեք էր որակավորել Կոմիտասին, ասում էին դա մեր մեծ ձեռքբերումն է, հաջողությունն է ունենալ Կոմիտաս, Զոհրապ, բայց կոտորվեցինք․․․․․․․, միասնական չէինք : Ցավոք, պարզվեց, որ մեր մտավորականների մեծ մասը խաղում է որպես մտավորական : Մի քանի ամիս առաջ չէր, որ մեր մտավորականներից կանգնել ասում էին՝ եկեք մոռանանք, թե մեզ հետ ինչ էթ եղել 1915թ-ին, միգուցե թուրքը մեզ ների : Մեր մտավորական ասվածներից մեծ մասը ազգային մտածելակերպ չունի, այո, իրենք ժողովրդական են, բայց ոչ՝ ազգային: Հիմա Գյումրիում նույն վիճակն է, ուր եմ մտավորականները: Գյումրիում առավել ևս, հիմա չկա մտավորականություն: Ցավով եմ ասում, բայց այն ներքին փոթորիկը, որ կա իմ մեջ եւ պիտի ուղղված լինի ստեղծագործելու, արարելու համար, այսօր այլ բանի համար է ուղղվում, ես մտածում եմ՝ ինչ անեմ, որ երկիրս փրկվի: Եւ մի բան, ինչու երբևէ չի քննարկվում, թե ինչպես եղավ, որ սրանք եկան իշխանության, բոլորը ժողովրդին են մեղադրում :Մոլորությունից պետք է դուրս գալ, ժողովրդին սարքեցին, պատրաստեցին, տվեցին ձեռները, թե սա ձեր ղեկավարն է: Սովոր ենք մյուսներին մեղադրել, այնպես արեցինք, որ հիմա դաշնակիցներ չունենք, մինչդեռ մեր փոքրության մեջ այնքան ուժեղ պիտի լինեինք, որ ձեռք բերեինք նրանց: Քաղաքականության մեջ, գիտենք, որ չկան հարատև կամ մշտական  դաշնակիցներ ու թշնամիներ : Պետական շահը երկու երկրների միջև տևում է այնքան, մինչև համընկնում է քո շահի հետ:

-Դե հիմա, մեր իշխանությունն էլ դա է ասում, որ բավ է թուրքի հետ թշնամի լինենք:

-Առանց գիտակցելու, որ իրենք  իրավունք չունեն որպես պետություն իմ ազգային շահը, արժանապատվությունը զոհաբերել մի բանի համար, թուրքը միշտ ցեղասպանել է հային: 1915թ-ին սոցիալապես, նյութապես  շատ ապահով էր  պոլսահայությունը:Զոհրապը Թալիաթի հետ նստած գիշերը նարդի էր խաղում,իսկ  առավոտյան բռնեցին, ինքն էլ մտածում էր՝ թե Թալիաթը չգիտի, մի հատ տեղյակ պահեմ:Վերջին հաշվով, պետությունը գոյատևում է իր մշակույթով, ես ուզում եմ հասկանալ, թե այդ ժամանակ իմ մշակույթի հետ ինչ էր եղել:  

-Դուք ինչ եք առաջարկում, ինչպես ասացիք՝ բուժվել է պետք, ո՞րն է մեր հիվանդությունը, ինչպե՞ս բուժվենք:

-Անտարբերությունն է, մեծագույն մեղք է այն ինձ համար, ամեն ինչին անտարբեր ենք դարձել, Արցախը հանձնվեց, ես չտեսա , որ ժողովուրդը ցավ ապրեր:Ստեփանակերտում 200 հոգի այրվեցին , սգո օր անգամ չհայտարարեցինք: Միշտ մտածում ենք, որ մեր փոխարեն դա կանի մեկ ուրիշը:

-Մյուս ազգերի մեջ չկա՞ այդ գիծը, նրանք անտարբե՞ր չեն:

-Ես մյուս ազգերի հետ գործ չունեմ, իրենք բոլորն ունեն իրենց ապրելու ձևը, Իսրայելը 40-50 հզր պաղեստինցի է կոտորում ու հեչ պետքը չէ, թե կողքից ինչ կասեն: Ի  վերջո մենք պիտի  գիտակցենք՝ ուզում ենք ապրել,  եւ որն է մեր առաքելությունը: 

-Իսկ ո՞րն է հայ ազգի առաքելությունը:

-Մեր առաքելությունը այս երկրի վրա արարելն է, այս տիեզերական համաշխարհային սինֆոնիայի մեջ մենք մեր տեղն ունենք, մենք մշակույթային ենք, բայց այն պետք է՛շաղախված լինի նաև հայրենասիրությամբ, այստեղից պետք է սկսվի մեր մշակույթը, իսկ մենք հայրենասեր չենք: 

-Ինչո՞ւ հայրենասեր չենք, ժամանակին ինչ դժվարությամբ Արցախ ազատագրեցինք:

-Իսկ գուցե այդքան էլ դժվարությամբ ձեռք չբերեցինք Արցախը, գուցե մեզ նվիրվել էր :15 հզր զոհ տվեցինք, բայց մոռացանք․․․:Եթե մի տղայի կամ աղջկա սիրում ես, հենց առաջին հանդիպումից իրար գիրկ ընկաք, համբուրվեցիք, իմացեք՝ բաժանումը անցավ է լինելու, ես դա միշտ իմ ուսանողներին եմ ասում :Պիտի գնաս ամեն օր իր պատուհանի տակ երգես, ամեն օր ցավ ապրես, որ այսօր իրեն չտեսա, կորցնելուց էլ լացես: Արցախը մեր սրտում չէր, ցավով եմ ասում, բայց վստահ եմ, որ վաղը նույն կերպ ցավ չենք ապրի, եթե կորցնենք Սյունիքն ու Շիրակը:Երևանում նստածը պիտի ասի՝ հեռու մի տեղ է, էլի՞:Պիտի ապաշխարենք, համախմբվենք, գիտակցենք, որ մեր միակ փրկությունը մեր ձեռքերում է, այլապես 40/60 եզրագծին ենք:Սևակն ասում էր՝ ազգը կարող է կործանվել, եթե գնա ինքնասպանության, մեզանից  ու մեր կամքից է ամեն ինչ կախված:Եթե չուզենք ինքնասպան լինել, մեզ ոչ ոք չի սպանի:Մենք մեր մեղքը ի վերջո պիտի ընդունենք: Պատերազմից հետո ես ամեն կիրակի եկեղեցի եմ գնում, բայց հաղորդություն չեմ ստանում, որովհետև իմ մեղքը շատ մեծ է, իսկ հաղորդություն պիտի ստանա մաքուր մարդը, ես ինձ մեղավոր եմ զգում, քանի Արցախը ես հետ չեմ բերել, ես հաղորդություն չեմ ստանա, ես մեղավոր եմ ինձ համարում, որ կարող էի մի բան անել, բայց չարեցի:Եկեք ընդունենք մեր մեղքերը․․․․