Արվեստագետը ստեղծագործում է՝ անկախ ցենզուրայից

Արվեստագետը ստեղծագործում է՝ անկախ ցենզուրայից

«Գալա արտ» ցուցասրահը նոր է վերադարձել Քուվեյթից, որտեղ նոյեմբերի 24-28-ը Քուվեյթի մշակույթի նախարարության հրավերով եւ Քուվեյթում ՀՀ դեսպանության աջակցությամբ Ահմեդ Ալ Ադուանի պետական պատկերասրահում ներկայացել է մեծամասշտաբ ցուցահանդեսով։ Այն, ըստ «Գալա արտ» ցուցասրահի հիմնադիր տնօրեն Ավետիս Բերբերյանի, աննախադեպ բնույթ է կրել, ինչի մասին վկայել են ոչ միայն մամուլի արձագանքները (տեղական լրատվամիջոցներից մինչեւ BBC), այլեւ այն, որ այդ պատկերասրահում երբեւէ նման մասշտաբի ցուցահանդես չի եղել։ «Ցուցահանդեսի աննախադեպ լինելը մենք չենք ասում, այլ արձանագրված է իրենց մամուլում»,- ասում է Բերբերյանն ու հավելում, որ ցուցահանդեսն անցկացվել է Քուվեյթում ՀՀ դեսպանության 25-ամյա դիվանագիտական գործունեության շրջանակներում։ Հայաստանից ներկայացված են եղել 17 արտիստ եւ մոտ 130 աշխատանք՝ հիմնականում կերպարվեստ եւ քանդակագործություն։ «Կարելի է ասել, որ դա մինի ART FAIR-ի պես մի բան էր։ Ամեն արտիստ ներկայացված էր առանձին տաղավարով եւ 8-10 աշխատանքով։ Կարեւորը՝ բարձր մակարդակով ներկայացվեցին հայ մշակույթն ու կերպարվեստը»։

- Պարոն Բերբերյան, վերջերս ԿԳՄՍ փոխնախարարն ասաց, որ հաջորդ տարվանից գործելու է նպաստների համակարգ, որը հնարավորություն կտա անհատ ստեղծագործողներին, ովքեր կցված չեն այս կամ այն կառույցին եւ ՀԿ-ին, մասնակցել տարբեր ցուցահանդեսների, փառատոների, մրցույթների։ Դուք եւ Ձեր ցուցասրահն արդեն, ըստ էության, անում եք նախարարության այս գործառույթը, անհատ արվեստագետներին ցուցադրում եք աշխարհի տարբեր քաղաքներում։ Ինչպե՞ս եւ ի՞նչ ճանապարհով։

- Մենք, իհարկե, պետության կողմից աջակցություն չունենք, անում ենք դա մեր ուժերով եւ այն գործունեության արդյունքում, որը թույլ է տալիս որոշակի ֆինանսական հաջողություններ ունենալ Հայաստանում եւ ներդնել դա, որպեսզի գալերեան հնարավորություն ունենա իր արվեստագետներին ցուցադրելու արտերկրում՝ տարբեր միջոցառումների շրջանակում։ Ինչ վերաբերում է նախարարության նախաձեռնությանը, ապա հոյակապ գաղափար է, բայց տեղյակ չեմ՝ ինչ ձեւաչափով, կարգավիճակով եւ չափանիշներով պետք է դա աշխատի, որովհետեւ շատ արվեստագետներ կցված չեն որեւէ կազմակերպության, եւ նրանց համար դա, անշուշտ, խթան կարող է հանդիսանալ, եթե իսկապես ամեն ինչ լինի օբյեկտիվ։ Ինչ խոսք, մշակույթի գաղափարը սուբյեկտիվ մոտեցում է, բայցեւայնպես, պետք է ինչքան հնարավոր է հնարավորություն ընձեռել անհատ արվեստագետին՝ ստեղծել արժեք։

- Վերջին շրջանում շատ է քննադատվում նոր կառավարության վարած մշակութային քաղաքականությունը՝ տարբեր նախագծերի ֆինանսավորումից մինչեւ ավանդապաշտ լոզունգների տիրաժավորում։ Ինչպե՞ս եք այս ամենին վերաբերվում։

- Շատ հարցերում մենք չունենք կողքի հայացքից տեսնելու, հասկանալու ընկալումը, այսինքն՝ ցանկացած խնդիր ուզող- չուզողի բանակների է վերածվում, որոշները կարող են ողջունել, որոշները՝ ասել․ ի՞նչ մի դրա ժամանակն էր։ Գլոբալ առումով եւ ավելի լայն տեսադաշտից նայելով՝ ես կասեի, որ նախաձեռնությունները պետք է լինեն երկարատեւ, հեռատեսորեն եւ իրենց նպատակին ծառայեն։ Ինչու ոչ՝ պետք է գնալ նաեւ ռիսկի, այս դեպքում խոսքս կոնկրետ մի լոզունգի չի վերաբերում, այլ՝ ընդհանրապես։ Մենք այնքան հախուռն ժամանակներում ենք ապրում, որ եթե կյանքն ապրենք միայն հակահարվածներ հասցնելու համար, ուրեմն իսկապես առաջ չենք գնա, իսկ այդ արգելակները դանդաղեցնում են ընթացքը եւ ոչ մի առաջընթաց չեն գրանցում։

- ԿԳՄՍ նախարարը հայտարարեց, որ արվեստում ցենզուրա չի լինելու, ինչին ընդդիմացան ոչ թե հասարակ քաղաքացիները, այլ հենց արվեստագետները։ Լավ չէ՞, որ պետությունը գրաքննությանը դեմ է հանդես գալիս։

- Այստեղ 2 շատ կարեւոր հակակշիռ կա։ Նախ՝ ցենզուրա դնելով կամ ցենզուրան հանելով, արվեստագետի համար, ով արարում է ստեղծագործական պրոցեսի ընթացքում, որեւէ արգելք չի գործում։ Արվեստագետը ստեղծագործում է՝ անկախ ցենզուրայից։ Եթե քաղաքական տեսանկյունից նայենք, ապա ցենզուրան նույն կոմունիստական հասարակարգի ժամանակ ինչո՞ւ էր գործում, որովհետեւ այդ ժամանակ կոմպոզիտորը, բանաստեղծը, նկարիչը, արվեստագետը պետք է միշտ իրենց ներքին բնույթով համապատասխանեին երկրի գաղափարախոսությանը։ Անշուշտ, այդ ցենզուրայի հետ հաշվի չնստող լիքը արվեստագետներ կային, որոնք արդյունքում հալածվում էին իրենց մտածելակերպի, իրենց ստեղծած արժեքների համար եւ այդ հասարակարգի փլուզումից հետո հանրահռչակման նոր ժամանակաշրջան ապրեցին։ Չնայած որ կոմունիստական հասարակարգն ազգային գիտակցությունը հեռու էր պահում, որպեսզի այդ պատկանելությունը մարդիկ չշեշտեն իրենց ստեղծագործություններում, բայց մենք տեսանք, թե ինչ տեսակի գործեր էին ծնվում այն ժամանակ, որտեղ կային խիստ ցենզուրա եւ վերահսկողություն։ Այդ նույն կոմունիստական հասարակարգի ժամանակ գրվեցին «Անտունի»-ն, «Անլռելի զանգակատուն»-ը, «Հայրենիքիս հետ»-ն ու «Սարդարապատ»-ը, բայց նաեւ ստեղծվեց լենինյան, ստալինյան որոշակի գրականություն։

Նախարարը հայտարարել է, որ ցենզուրա չի լինելու, իսկ այդ ցենզուրան արդյո՞ք կար, որ հիմա պետք է հանել։ Ինչի՞ հետ է կապված այդ ցենզուրա չլինելը։ Կարծում եմ՝ ամենակարեւոր ռազմավարական քաղաքականությունը պետք է որդեգրի պետությունը, մշակույթը դժվար իրավիճակում է հայտնվել ամբողջ համաշխարհային մտածողության մեջ, շատ ավելի կարեւոր խնդիրներ կան, եւ այստեղ այդ զգոնությունն է պետք։ Պետությունն առաջնահերթ պետք է մտածի մշակութային այդ ուրվագծերի, սահմանների մասին, քան փողոցի մի անկյունում տեղի ունեցող 10-15 րոպեանոց մի փոքրիկ երեւույթի մասին, որը կա թե չկա, չես էլ հասցնում ֆիքսել, որը ծխախոտի մի գլանակի տեւողության նշանակություն ունի։ Պետք է շատ հարցերում լայնախոհ լինել, շատ ավելի մեծ տրամաչափ վերցնել, որպեսզի չհայտնվես օրվա ճղճիմ գզվռտոցների թիրախում։

- Արվեստ սպառողն այսօր ի՞նչ տեսակ մշակույթ է ուզում։ Ինչո՞ւ է 10-15 րոպեանոց փերֆորմանսը դառնում հանրային քննարկման նյութ, իսկ լուրջ ցուցահանդեսները՝ ոչ։

- Տեսեք, ինչ-որ փերֆորմանսի շուրջ, որն իրենից ոչինչ չի ներկայացնում, սրեր ենք բարձրացնում, խոսում դրա մասին, բայց օրեր առաջ ամբողջ համացանցով տարածվեց  խնամքով պատրաստված եւ ուղղորդված մի տեղեկություն Արամ Խաչատրյանի մասին, որտեղ նրա մշակութային ժառանգությունը ներկայացված էր իբրեւ ադրբեջանական երաժշտություն, իսկ Կոմիտասն էլ՝ իբրեւ հրեա, բայց որոնց շուրջ ոչ մի աղմուկ չբարձրացավ։ Մինչդեռ այս տեսակ նյութերը մեր գերռազմավարական թշնամու կողմից մանրակրկիտ մտածված հարված են։ Ես ապշեցի, երբ այդ նույն համացանցային հասարակությունը ժպիտ էր դնում, ծիծաղում, ասում՝ դե ուշադրություն մի դարձրեք, աբսուրդ է, այն դեպքում, երբ թշնամին հայի ինքնության դեմ ոտնձգություններ է անում, իսկ մենք ամենատգետ ձեւով ենք վերաբերվում մեր ազգային արժեքներին, որոնք համաշխարհային արժեք ունեն։ Մենք խոսում ենք մի հասարակության մասին, որ 2 տարբեր վերաբերմունք է դրսեւորում, 10 րոպեանոց գործը դառնում է ազգային վրդովմունքի առարկա, իսկ Խաչատրյանի պես մեծությունն անտեսվում-մոռացվում է։ Միթե չի գիտակցում այդ նույն հասարակությունը, երբ ծիծաղում է նման նյութերի վրա, որոնք հատուկ նպատակ ունեն, չէ որ դրանք 5-10 տարի հետո դառնալու են ինֆորմացիայի աղբյուր, ինչ-որ մեկի համար հիմք։ Ինչպե՞ս կարելի է չլինել այդքան հեռատես, փոխանակ այսօր մենք կոնսոլիդացնենք մեր գաղափարական, ռազմավարական ներուժն ու համարժեք հակահարված հասցնենք, ժպտում ենք ու ծիծաղում։ Հիշո՞ւմ եք, թե ինչ եղան Նախիջեւանի խաչքարերը, աշխարհի աչքի առաջ ոնց ջարդուխուրդ արեցին, թշնամին բիրտ է ու նենգ եւ ամեն ինչ անելու է նաեւ մշակութային մակարդակում մեզ ոչնչացնելու համար։

- Պետությունն ինչպե՞ս կարող է հակազդել նման դեպքերում, փոխնախարարն ասում է, որ մշակույթի ոլորտում ձեւակերպված չեն խնդիրները, ուստի դժվար է լուծում տալ այս կամ այն հարցին կամ գնալ բարեփոխումների ճանապարհով։

- Կոնկրետ այս օրինակի դեպքում ես մի մեծ աղմուկ կբարձրացնեի ամբողջ աշխարհում՝ ակցիաներ կազմակերպելով Խաչատրյանի, Կոմիտասի անվան հետ կապված։ Աշխարհահռչակ արտիստներ ունենք, որոնք մեծագույն բեմերում հանդես են գալիս, մասնակցում ամենահեղինակավոր մրցույթներին։ Սա լավագույն միջոցը կլիներ թշնամուն ծնկի բերելու համար։ Պետք է ճիշտ կազմակերպես քայլերդ՝ դեսպանատներից սկսած, մինչեւ տասնյակ համերգներ ու կոնֆերանսներ։ Դա համազոր կլիներ պատերազմի դաշտում թշնամուն ոչնչացնելուն։ Մշակույթն ամենակենսականն է ազգային անվտանգության առումով եւ դանդաղ ներգործության ռումբ է։ Իրական աշխարհն այլեւս գտնվում է համացանցում, ամբողջ աշխարհի համար դա է դարձել հիմք, իսկ մենք ասում ենք՝ գնացեք թանգարաններ, գրքեր բացեք։ Սա է ցավալին, միայն մենք գիտենք՝ ով է Խաչատրյանն ու ինչ արժեք ունի հայկական եւ համաշխարհային մշակույթում, իսկ ուրիշնե՞րը։ 15 տարի հետո, երբ օտարազգի մեկը կարդա այդ գրածները, դրանք կլինեն իր համար ինֆորմացիայի աղբյուր, իսկ մենք օր օրի ավելի ենք խորանում համացանցում, ուզենք թե չուզենք։ Դրա համար շատ կոշտ պետք է արձագանքել այս տեսակ ազգային ոտնձգություններին։