Անգամ կենացի բաժակը չխկացնելիս իրար աչքերի մեջ չենք նայում, իսկ մարդը ե՞րբ չի նայում` երբ մեջը «ղալաթ» կա

Անգամ կենացի բաժակը չխկացնելիս իրար աչքերի մեջ չենք նայում, իսկ մարդը ե՞րբ չի նայում` երբ մեջը «ղալաթ» կա

«Հրապարակի» զրուցակիցը «Անտարես մեդիա հոլդինգի» ղեկավար Արմեն Մարտիրոսյանն է:

- Ակցիաներից մեկի ժամանակ Ձեր ուղղությամբ շշեր էին նետել, կոպիտ բառեր էին ասել Ձեր հասցեին, հարուցվեց քրեական գործ: Ի՞նչ ընթացքի մեջ է:

- Իսկ ինչո՞ւ չեք հարցնում, թե այժմ ես ինչ գրքեր եմ հրատարակում, կամ որ ուսուցիչն ինչ դասավանդման մեթոդ է ստեղծել, կամ հանրային դիսկուրսի մասին, որ այդպես էլ տեղի չի ունենում, կամ ինչ փիլիսոփաների գործեր պետք է թարգմանել հայերեն, որպեսզի հանրային դիսկուրսը կայանա:

- Ժամանակները բավականին խառն են: «Զոհասեղանին» դրված է Հայաստանի պետականության լինել-չլինելու հարցը:

- Միշտ էլ խառն է եղել Հայաստանում իրավիճակը:

- Բայց չե՞ք կարծում, որ այսօր, առավել քան երբևէ իրավիճակը լուրջ է:

- Այո, իհարկե: Որպեսզի պետականությունը կայանա, պետք է ձևավորվի հանրային դիսկուրս, եթե դա լիներ 20 տարի առաջ, այսօր այս վիճակում չէինք հայտնվի: Այդ ամենը գալիս է դպրոցից:

- Ի՞նչ եք ակնարկում:

- Ակնարկում եմ, որ Հայաստանում հանրային դիսկուրս երբևէ չի եղել: Չի եղել զրույց, թե ոնց պետք է ստեղծվի այդ հանրային համաձայնագիրը: Դուք քանի՞ մարդ գիտեք, որ Արիստոտել է կարդացել, Թոմաս Հոբս, կամ Ջոն Լոք: Քանի՞ արդպիսի մարդ գիտեք: Պետք է շատ կարդան մարդիկ, բայց այդ հեղինակների գործերը չկան հայերեն: Դրանց մասին հարցնող էլ չկա: Բոլորն ուզում են այժմեական, պուճուրիկ բաների մասին խոսել: Եթե մենք 20, 30, 40, 50 տարի առաջ մեր երեխաներին ճիշտ դաստիարակած լինեինք, մեր մեջ արհեստական վախեր չմտցնեին, օրինակ` բժշկի հանդեպ, ոստիկանի հանդեպ, օտար տեղերում ապրելու համար դրական էմոցիաներ չստեղծեին. որտեղ հաց, էնտեղ կաց սկզբունքով և մնացած դաստիարակչական հարցերը լինեին նորմալ հասարակությունների պես, մենք այս վիճակում չէինք լինի: Մեկը պետք է լինի, օրինակ հենց լրագրողներից, որն այս ամենին պետք է խորքային նայի: Ինչո՞ւ պետք է մեր լրատվամիջոցները գրեն, թե ով ում խփեց, ով ում աչքը հանեց, ով ում ինչ արեց ու էդպես: Նման լուրերով մեր մեդիաները հեղեղված են: Օրինակ, Դուք քրեական գործի հետ կապված ինձ հարց եք տալիս, իսկ Ձեր մեդիան կո՞ղմ է բռնությանը:

- Իհարկե, դեմ ենք:

- Իսկ բռնության դեմ որևէ հայտարարություն արեցի՞ք:

- Նման հայտարարություններով հանդես են գալիս հասարակական կազմակերպությունները:

- Քանի՞ հասարակական կազմակերպություն հանդես եկավ նման հայտարարությամբ: Քանի՞ կուսակցություն կանգնեց ու ասաց, որ դեմ է բռնությանը: Քանի՞ կուսակցության ղեկավար խոսեց այդ մասին: Ես կուզեի, որ էսպես չլիներ, ես չեմ ուզում մարդկանց տարանջատել, «ամակ» ունեցողին բռնության չենթարկել, «ամակ» չունեցողին` ենթարկել: Ուզում եմ ասել` էնպես չի, որ իմ դեմ բռնությունն անընդունելի է, մյուսների դեմ բռնությունն` ընդունելի է: Ամեն մարդ ունի իր կարծիքն արտահայտելու ազատ իրավունք, եթե անգամ մարդն ամենավերջին խուլիգանն է, պետք է թույլ տանք իր կարծիքն արտահայտի, որովհետև մարդն ունի ազատ խոսքի իրավունք: Անգամ ամենաանբան մարդը, որը նստած է իր տան «դիվանին», բազմոցին` չէ, հենց` «դիվանին» ու դիվանագետ է իրեն պատկերացնում, մեկ է, անգամ նա ունի իր կարծիքն արտահայտելու իրավունք: Ոչ մեկը չպետք է բռնանա մարդու ազատ խոսքին, սա ամենակարևորն է: Կապ չունի` ով է բռնության ենթարկվում, առհասարակ պետք է դատապարտել այն: Ինձ համար ծանր էր տեսնել Գյումրիում ծեծի ենթարկվող պապիկներին, նրանք հասարակ, ոչ հայտնի մարդիկ էին, բռնության ենթարկվող լրագրողը, դերասանն էլ հայտնի էին, բայց դրանից ոչինչ չպետք է փոխվի….

- Մի քանի շաբաթ առաջ էլ վարչապետի ավտոշարասյունը հղի կնոջ վրաերթի ենթարկեց, ապա փախուստի դիմեց….

- Ես վարչապետի փաստաբանը չեմ, ես դեմ եմ բոլոր տեսակի բռնություններին: Կապ չունի` ով է, վարչապետը, թե նրա վարորդը: Անկախ նրանից՝ վրաերթի ենթարկված տիկինը հղի էր, թե հղի չէր, չէր կարելի վրաերթի ենթարկել ու փախուստի դիմել: Մեր հասարակությունը պետք է պահանջատեր լինի, բայց պահանջատիրությունը չպետք է միայն միտինգներով արտահայտվի, ես շատ կողմ եմ բոլոր տեսակ միտինգներին: Տարիներ շարունակ պայքարել եմ, որ հայաստանցին իր կարծիքը հրապարակավ կարողանա արտահայտել:

- Այսօրվա ակցիաներին կո՞ղմ եք:

- Ցանկացած միտինգի կողմ եմ, այսօրվա միտինգին էլ եմ կողմ: Եթե մարդն իր կարծիքն է արտահայտում, ես դրան կողմ եմ, բնականաբար: Եթե մարդը հրապարակում կանգնած իր տեսակետն է արտահայտում, ես պատրաստ եմ գնալ, կանգնել նրա կողքին և պաշտպանել բոլոր նրանցից, ովքեր հարձակվում են նրանց վրա: Ցավոք, այսօրվա միտինգավորների մի մասն ինքն է հարձակվում:

- Բայց ինչո՞ւ են թիրախավորել Ձեզ: Ինչո՞ւ են Ձեզ համարում ադրբեջանամետ: Սա ինչի՞ հետևանք է:

- Ինձ ոչ թե ադրբեջանամետ են ասում, այլ ասում են` թուրք: Ինչ ուզում են թող ասեն, ինձ համար իմ խղճի առաջ հանգիստ լինելն է կարևոր…. եթե Դուք մի քանի լեզուներով ուսումնասիրեք ում են թուրք անվանում, գուցե զարմանաք: Թուրք բառը, ոչ թե` էթնոսն, այն դեպքում է կիրառվում, երբ լինում է բռնություն: Ո՞ւմ են ասում թուրք ռուսները, ո՞ւմ են ասում թուրք ուկրաինացիները, ո՞ւմ են ասում թուրք հայերը, այն մարդուն, ով բռնություն է կիրառում: Տարբեր միտինգների ժամանակ, երբ ոստիկանն ուժ է կիրառում, հավանաբար լսել եք, որ տվյալ ոստիկանին անվանում են թուրք, ասում են` հո դու թուրք չե՞ս: Այսինքն` թուրք բառը բնորոշվում է հարձակվողի հետ` նենգաբար հարձակվողի և կիրառողի հետ: Հիմա, երբ ինձ վրա, կամ մեկ ուրիշի վրա հարձակվում ու ասում են` թուրք, եկեք հետևություն անենք, թե այդ պարագայում թուրքն ով է: Իսկ, օրինակ, ովքե՞ր են Աստծո անունն ամենաշատը տալիս: Կարծո՞ւմ եք նրանք հավատացյալ մարդիկ են` ոչ: Հավատքի կանոնն ասում է` չպետք է Աստծո անունն ավելորդ տեղը տաս: Այս երկու միտքն իրար կապելով ասում եմ` Աստծո անունն ամենաշատը տալիս են նրանք, ովքեր հավատք չունեն և կան մարդիկ, որոնք իրենց բնորոշիչն այլ մարդու են ասում: Ես հիմա լեզվի կանոնների համապատասխան եզրահանգումներն եմ անում: Ոչ միայն հայոց լեզուն եմ այս համատեքստում վերցրել, այլ, օրինակ, ռուսերենը: Ռուսներն ասում են` հո՞ դու թուրք չես, երբ մարդը նենգաբար հարձակվում է: Դաժանի բնորոշիչը թուրքն է:

- Բռնությունը, որին դեմ եք նաև Դուք, ո՞վ ներմուծեց Հայաստան, ո՞վ ատելության խոսքն այսքան մեծ չափաբաժնով գեներացրեց մեր իրականության մեջ:

- Դուք հիշում եք Սերժ Սարգսյանի այն խոսքերը, որ Հայաստանում գաղջ մթնոլորտ է: Հիշեք` ե՞րբ էր նա այդ մասին ասել: Կարծեմ 2013 թվականն էր, գուցե դրանից առաջ, ինչևէ: Գաղջ մթնոլորտը միշտ բերում է բռնության: Գաղջ մթնոլորտի արդյունքը` բռնությունն է: Ես հիմա չեմ ցանկանում լրատվամիջոցներին կշտամբել, կամ դասեր տալ, խնդիրը դա չէ, բայց 2020 թվականից սկսած լրատվամիջոցները նախապատրաստել են բռնության մթնոլորտը: Եթե համեմատենք այս ամենը բուլինգի հետ, ապա կտեսնենք, որ սա կիրառվել է նաև այն մարդանց դեմ, ովքեր ունեցել են իրենց սեփական կարծիքը, չեն եղել ոչ իշխանության կողքին, ոչ ընդդիմության, այլ ունեցել են իրենց սեփական դիրքորոշումը, հայտնել են տեսակետներ, որոնք կարող են դուրս չգալ ինչ-որ շրջանակներից, բայց քանի որ թե իշխանությունը, թե հակառակ կողմը մշտապես ցանկանում է դուր գալ որոշակի քանակությամբ մարդկանց, այս մարդիկ անցնում են այլ ճանապարհով: Բայց գիտեք` նման մարդիկ իրենց կյանքի ճանապարհն ունեն: Լրատվամիջոցները փորձում են նման մարդկանց դարձնել իշխանական, կամ հակաիշխանական, սակայն այս մարդիկ ունեն իրենց կյանքի ճիշտ ճանապարհը: Ես կարծում եմ, որ Տեր-Պետրոսյանն ամեն անգամ խոսելով մտավորականության մասին, խոսում է նաև այս տեսակ մարդկանց մասին: Մարդիկ, եթե մտավորականի դերը ստանձնել են, ապա պետք է այս ճանապարհով անցնեն: Այդ ճանապարհը կոչվում է` Հայաստան, անգամ չեմ ասի` պրոհայկական, ուղղակի կասեմ` Հայաստան: Այս ճանապարհը չի հանդուրժում որտեղ հաց, էնտեղ կացը, չի հանդուրժում եղունգ ունես, գլուխդ քորին, չի հանդուրժում «գլուխդ կախ գործդ արա»-ն, չի հանդուրժում անձերի պաշտամունքը, սա տիրոջ ճանապարհ է, այս ճանապարհով անցած մարդն իր ոտքի տակի «մետլախը» չի բարձրացնի ու դնի պոլի շորի տակ, նա հարգանքով է հարևանի նկատմամբ, կա կարող է կռանալ վերցնել ընդհանուր բակում ընկած սիգարետի թուղթը, որովհետև իր համար Հայաստանը սեփական է, սեփականի հանդեպ վերաբերմունքով էլ վերաբերվում է Հայաստանին:

- Այսինքն` կարծում եք, որ լրատվամիջոցներն ունեն մեղքի իրենց բաժի՞նը:

- Լրատվամիջոցներն այս ամենին նախապատրաստել են: Չեմ ասում` հատուկ են արել բոլորը, գուցե շատերի համար դա եղել է գումար աշխատելու միջոց, կամ այլ նպատակ, սակայն հիմնականում լրատվամիջոցներն ընկել են այս հունի մեջ ու գնում են դրանով: Երբ Հայաստանում քովիդը նոր էր ի հայտ եկել, ես հիշում եմ, թե ինչպիսի դեպրեսիվ վիճակ էր: «Անտարեսն» այդ ժամանակ սկսեց ժպիտ հավաքելու մի նախագիծ: Ի՞նչ էինք մենք անում, փորձում էինք փոխել մթնոլորտը, մարդիկ շատ էին վախեցած, վախենում էին բարևել իրար, ժպտալ, խոսել, անգամ վախենում էին իրենց շողքից և դա նորմալ է, երբ դու հիվանդությունը չես ճանաչում և նման կերպ ես վարվում: Հիշո՞ւմ եք ինչքան մարդ էր ժպիտին դեմ: Հիշո՞ւմ եք ժպիտի պատճառով ինչպիսի վայնասուն էր բարձրացել: Ո՞նց կարող է մարդը ժպիտին դեմ լինել, եթե ինքը մարդ է:

- Ստացվում է, որ մեր հասարակությունը խնդիր ունի՞:

- Այո: Ունի խնդիր, և գիտեք, իմ կարծիքով դա ինչից է գալիս, գալիս է դպրոցից, անկախ նրանից, թե անկախ Հայաստանի դպրոց է, թե սովետական շրջանի: Մեր դպրոցներում սիրել չեն սովորեցնում: Ուզում եմ մի փոքրիկ ու հետաքրքիր պատմություն պատմել Ձեզ, առանց անուններ տալու: Երբ որոշվեց կոնյակի գործարանը վաճառել, Տեր-Պետրոսյանը պաշտոնյաներից մեկին ասում է` խնդրում եմ գնա տես՝ լա՞վ տարբերակով ենք վաճառել, թե՞ չէ, որպեսզի հաջորդ վաճառքն իմանանք ինչպես կազմակերպել, որ Հայաստանի համար առավել շահավետ լինի: Այս մարդը գնում է հանդիպելու տվյալ ներկայացուցչի հետ, ասում է, խնդրում եմ ասեք էլի, մենք որպես պետություն ճի՞շտ ենք գնահատել մեր գույքը, ներկայացուցիչը պատասխանում է` ինչքան ժանգոտ մեխ կա, դուք հաշվեցիք որպես լավ մեխ, այն դեպքում, երբ մեզ մեխ պետք չէր, բոլոր անպետք շշերը հաշվեցիք որպես լավ շշեր, այն դեպքում, երբ գիտեիք, որ մենք այդ շշերը չենք օգտագործելու, նեխած տակառները հաշվեցիք, որպես պիտանի տակառներ, 50, 100 տարեկան կոնյակների փոխարեն թեյի խառնուրդներ վաճառեցիք մեզ, այդ ամենն ընդամենը 30 միլիոն դոլարով, երևի թե շատ լավ եք վաճառել, եթե այդպես նայենք հարցին, որովհետև այդտեղ չկար 5 միլիոնի ապրանք, բայց դուք այն վաճառեցիք 30 միլիոնով, սակայն դուք ունեիք 7 կոնյակագործ, որոնց արժեքը միջազգային շուկայում 6 միլիոն դոլար է: Այսինքն` դուք ոչ մի բանից սարքեցիք 30 միլիոն, բայց ձեր 42 դոլարի գանձը չհաշվեցիք: Հիմա դուք որոշեք, լավ եք վաճառե՞լ, թե՞ վատ, բայց կասեմ մի կարևոր բան, դուք մարդկանց գնահատել չգիտեք: Սա Հայաստանի բնորոշումն է, որը տվել է օտար երկրից եկած մի մարդ: Մենք չգիտենք մարդուն գնահատել, չգիտենք սիրել և սա գալիս է ծնողի և երեխայի զրույցից: Երբ ծնողը երեխային ասում է` նա քեզ քարով խփեց, տասն անգամ ուժեղ դու էլ խփիր, նա քեզ հայհոյեց, դու նրան չորս անգամ ավել հայհոյիր: Չի ասում՝ բալիկ ջան, կան երևույթներ, որոնց հանդեպ պետք է հանդուժող լինել: Դա մարդու կարծիքն է, նրա մաշկի գույնը, սանրվածքը, հագուկապը, ապրելակերպը, եթե մեր տանը չէ, իր տանն է, դու պետք է այնքան ազատ լինես, քանի դեռ հարևանի ազատությանը չես խանգարում: Կան օրինակ երևույթներ, որոնց հանդեպ էլ երբեք չպետք է հանդուրժող լինել, օրինակ` բռնության: Պետք է բացատրել, որ ձրին վատ է, ձրիի դիմաց չգիտես ինչ պետք է վճարես, շատ ժամանակ ձրին դառնում է թարախ քեզ համար, բալիկ ջան, ձրիից խուսափիր: Այդպես իր երեխային դաստիարակում է ամերիկացին: Ասում է` ձրի լանչ չի լինում երբեք: Եթե, օրինակ, մեր սերնդին այդպես դաստիարակեին, ապա Գյումրին մինչ այսօր կառուցվող քաղաք չէր լինի, վաղուց կառուցված կլիներ: Նույնը, ցավոք, վերաբերում է Ղարաբաղին: Նպաստների թիվն աշխատավարձերից շատ է, մարդիկ աշխատելու ստիմուլ չունեն: Աշխատանքի հանդեպ վերաբերմունքը շնորհ է, ինքնաարտահայտման միջոց, այլ ոչ թե աշխատավարձի դիմաց արվող ինչ-որ բան:

Եթե այս զրույցը գնար հայաստանյան ընտանիքներում, մենք լրիվ այլ Հայաստանում կապրեինք այսօր: Երբ Դուք ասում եք` հիմա ծանր ժամանակներ են, դրա ժամանակը չէ, ապա ասեմ, որ 1993-ից ծանր ժամանակներ չեն հիմա, 88-ից ավելի ծանր ժամանակներ չեն, 2008-ից ավելի ծանր չեն: Այո, ծանր ժամանակներ են ու միշտ էլ ծանր են լինելու, բայց մենք պետք է կարևորը կարողանանք տարբերակել անկարևորից: Ժամանակավորը հավերժից տարբերակելու խնդիր պետք է դնենք մեր առջև, դա կոչվում է` կառավարում: Մեզ ոչ դպրոցում, ոչ էլ բուհում այդ մասին ոչինչ չեն սովորեցնում: Մեր դպրոցը տալի՞ս է ֆինանսական կրթութուն` չի տալիս, տալի՞ս է կյանքի հանդեպ ունակություններ` չի տալիս, տալի՞ս է արդարության զգացում` չի տալիս: Ձեր դասարանում էլ եղել է, չէ՞, մի այնպիսի աշակերտ, ով ձեզանից վատ է սովորել, բայց ձեզանից բարձր գնահատականներ է ստացել: Սա անարդարություն է, աննորմալ մի բան: Բա էլ ո՞նց արդար հասարակություն ուզես, երբ դպրոցում սովորեցնում են անարդար լինել: Մենք պետք է խոսենք այն ամենից, ինչը կարող է փոխել մեր հասարակությունը: Եթե 20 տարի առաջ խոսվեր այս մասին, գուցե առավել ամուր ու կայացած պետություն ունենայինք: Մենք անընդհատ ասում ենք, որ ավելի կարևոր հարցեր կան, բայց պետությունն առաջին հերթին մարդն է: Հայաստանցին, երբ գնում է Հայաստանից, Հայաստանը փչանում է, Հայաստանը մարդ է, ամեն մի քաղաքացին է Հայաստանը, այն շատ թանկ է և մենք մինչև մարդուն չգնահատենք, չսիրենք, չենք փոխվելու: Նկատե՞լ եք, որ բարևելիս մեկս մյուսի աչքերին չենք նայում: Նկատե՞լ եք, որ անգամ կենացի բաժակը չխկացնելիս իրար աչքերի մեջ չենք նայում, իսկ ե՞րբ մարդը մարդու աչքերին չի նայում` երբ մեջը «ղալաթ» կա:

- Այս հասարակությունը, որն այնքան էլ առողջ չէ, 2018-ից գնաց իշխանափոխության: 2018-ի հեղափոխության օրերին ի՞նչ էիք ակնկալում Դուք: Կարո՞ղ էր նման հասարակությունը գնալ սիրո և հանդուրժողականության ճանապարհով:

- 2018-ին ինձ շատ դուր եկավ այն երևույթը, երբ երիտասարդ ոստիկանները միացել էին շարժմանը, բայց շարժումն այնքան իմաստություն ունեցավ, որ ասաց. բոլոր ոստիկաններն ու զինվորականները պետք է կատարեն իրենց ծառայությունը: Զինվորականությունը պետք է քաղաքականությունից դուրս լինի, սա ինձ դուր եկավ:

- Իսկ դագաղներով նախկին իշխանությունների ներկայացուցիչներին վախեցնելը, նվաստացնելը չէ՞ր հիասթափեցնում Ձեզ:

- Ես դրա մասին չունեմ տեղեկություն, սակայն նման երևույթներին դրական վերաբերվել չեմ կարող: Երբեք չեմ ընդունել Ռոբերտ Քոչարյանին, սակայն երբ պատռում էին նրա նախընտրական պաստառները, ես եղել եմ առաջիններից, ով դեմ է եղել դրան, դատապարտել է երևույթը: Ես դեմ եմ ցանկացած բռնության: