Մոնիրու Ռավանիփուր. Երեք պատկեր

Մոնիրու Ռավանիփուր. Երեք պատկեր

    Տասնյոթերորդ բաժին, քսանչորսերորդ, եւ ահա՝ հարյուրքսանհինգերորդ: Արդեն հասել էր լեռների ստորոտին, եւ կառավարությունը, ամենայն հավանականությամբ, ստիպված էր լինելու քանդել ստորոտը, տեղ հատկացնել այնտեղ իրար վրա դիզվող դիակների կույտին, մինչեւ հասնեն վերեւ՝ լեռան գագաթ:     
    Լռակյաց կինը ձեռքը հպեց այտերին ու վեր կացավ: Հայացքը սահեց լեռների վրայով, լեռներ, որոնք, կարծես սպասելով դիակներին, հարավային ու արեւմտյան ճակատներն էին ձգվում, իսկ դիմացից գալիս էր շղթաներն ուսերին զարկող սգավորների խումբը: Պապանձված ու անշունչ դղրդյուն, փոշեկոլոլ դղրդյուն…     
    Շղթայակապ սգավորների խմբի սկզբում բարձրախոսը ձեռքին մի տղամարդ էր բղավում, եւ կոտրված ու աննշան ձայները չքանում էին օդում: Փոշոտ ու հոգնատանջ ամբոխին հուզելու համար տղամարդը ձեռքը բռունցք էր անում, օդում թափահարում, աջ ու ձախ էր պտտում, ավելի բարձր բղավում, եւ ձայնի խեղդված արձագանքը հետեւում էր նրան… Երեխաներն ամուր բռնել էին շղթաների փայտե կոթերից, գերեզմաններին մոտենալուն պես հպարտ ու գոհունակ՝ ավագ սգավորների խմբում հայտնվելու համար, շղթան ուժգնությամբ խփում էին իրենց ուսերին: Շղթաների հարվածի տեղը կարմիր էր եւ այտուցված:     
    Երբ ավագ սգասացը մոտեցավ հարյուրքսանհինգերորդ բաժնին ու նկատեց երիտասարդ սեւազգեստ կանանց, ձայնն ասես այլափոխվեց: Կանգնեց խմբի դիմաց, երկու ձեռքով տաբատը վերեւ քաշեց, ձեռքերն աջից-ձախից կրծքին խփելով (ասես ձեռքերն ամբոխի առաջ ճոճելով)՝ նրանց հուզելու համար բացականչեց.     
    - Ո՜ղբ, ո՛ղբ է այսօր… այսօր սգո օր է…    
    Սգավոր կանանց ապշած-պապանձված հայացքը սեւեռվեց սգավորների խմբի վրա: Սմքած այտեր, գզգզված մազեր, շուրթեր, որ այլեւս չէին դողում: Քարե արձաններ. քարե, սեւ ու հեռու, հեռու այն ամենից, ինչ երգում էին, եւ մոտ նրան, ինչ տեսնում էին… տեսել էին, եւ այժմ ոչ ոք չէր ողբում, ոչ մեկի շուրթն անգամ չէր դողում: 
    Բարձրահասակ կինը՝ իր սեւ չադրայի մեջ, նայում էր շարքով փորված փոսերին, այս ու այն կողմ սփռված, փոքր ու նեղ դագաղներին: Մի փոքրիկ դագաղի վրա եռագույն դրոշ էր փռված, որի գույներն այլեւս գույներ չէին: Սպիտակն արդեն մոխրագույն էր, կանաչը փոշոտվել-կեղտոտվել էր, եւ միայն կարմիրն էր, որ, ինչպես շատրվան, շիթ էր տալիս աչքերում. թվում էր՝ կտրված երակ է կամ կոկորդ: Իսկ դագաղը թեթեւ էր ու նեղ, հանգիստ օրորվում էր արյան ալիքի վրա՝ մարդկանց ուսերին. ընդհանրապես ծանր չէր: Նեղ էր, եւ ոչ ոք չէր կարող մեջը տեղավորվել (մի՞թե այն չէր կարող գոյություն չունենալ, ընդհանրապես գոյություն չունենալ):     
    Մի՞թե մահը կարող է մարդուն այնքան ցնցել, հյուծել, բուռը հավաքել, որ տեղավորվի այդ փայտե ուղղանկյունու մեջ… այդ փայտե տուփերը միշտ դատարկ են, հեշտ են բարձրանում, սահում ձեռքից ձեռք, որ հասնեն մի փոսի, մի նեղ փոսի: Դատարկ տուփեր, դատարկ փոսեր:     
    Նրան չէր տեսել: Միայն հետո լսեց նրան, երբ կարողացավ մյուսներին ականջ անել.                                                                                                     - Դագաղը թեթեւ էր: Ասես մեջը զինվորի մի կոշիկ լիներ:     
    Ողջ աղմուկի, սուգ ու շիվանի միջից կանացի մի ձայն էր լսել. անծանոթ էր: Եվ հենց նրա կերպարը դրոշմվել էր հիշողության մեջ: Սեւ չադրայի տակ երկու շիլ աչքեր: 
    - Մի՞թե միայն դու ես, ա՛յ կին… քանի-քանի հազարն այրիացան:     
    Այրի՝ օդում կախված այն բառերից, որ քարանում ու սառչում էին գլխում, եւ սեւ ու փոշոտ օդի մեջ միայն այդ բառը մտքում դաջվեց, ու տեսավ, որ մենակ է, մարմնի կեսը չկար, միձեռանի էր, մյուս ձեռքը՝ օդում կախված: Անորոշ դրության մեջ, այն ձեռքի սպասումով, որ հավերժ էր կորել… Հետո նրան հետ տարան… տեսավ ձեռքեր, որ չէր ճանաչում, տեսավ իրեն հառած հարյուրավոր սեւ ու խոշոր աչքեր, տարուբերվող գլուխներ, դողացող շուրթեր… Նստած էին մոտ ու հեռու գերեզմանաքարերի վերեւում, միայն դեմքերի կլորությունն էր երեւում, ու աչքեր, որ կարմիր էին եւ ուռած:     
    Թույլ չէին տվել, որ վերջին անգամ տեսնի նրան՝ իր ամուսնուն, իր մյուս կեսին, որ բարձրահասակ էր ու թիկնեղ, սեւ աչքեր ուներ ու մանկան ծիծաղ: Այն փայտե ուղղանկյունու մեջ ոչինչ չկար… երբեք էլ ոչինչ չէր եղել:     
    Ամեն հինգշաբթի գալիս էր: Գալիս էր եւ նախընտրում սառն ու անծանոթ քարի մոտ հուշերը թերթել: Այն քարի մոտ, որ չգիտեր՝ տակն ով, ինչպիսի մարդ կամ ինչ էր թաղված:     
    Երբ հասնում էր այստեղ՝ այս քողարկված ու անվերջ կասկածին, գիտակցության մեջ ամեն ինչ կոտրվում էր, իրար խառնվում ու կորսվում: Ամուսնու սեւ աչքերը, մանկական ծիծաղն ու բարձր հասակը: Ամուսին, որ մի օր գոյություն ուներ, իսկ հիմա կտոր-կտոր պատկեր էր, աղոտ ու ցիրուցան գծեր, եւ ինքը չէր կարողանում ամենը մի տեղ ժողովել, մի բան կառուցել, մի կերպար, որին ընտելացել էր… եւ ժամանակն ինչքան անցնում էր ու հեռանում, գծերն առավել  ցիրուցան էին դառնում… կիսադեմի վերածվող պարանոցի կամարը, կանգնելիս կողքի ու ոտքի կոտրված գիծը, վերնաշապիկի նուրբ ծալքերը, խիտ ու սեւ բեղերի տակ անհետացող այտերի կնճիռները: Կոտրված գծեր, կոտրված ու ցիրուցան եղած…     
     Երկար ժամանակ էր՝ այլեւս չէր կարողանում նրան ամբողջովին տեսնել: Առաջին օրերի ու գիշերների պես ամբողջովին՝ իր սպայական հագուստով, փայլուն ճտքակոշիկներով ու առատ բեղերով: Հիմա լուսանկարն էլ էր խորթ: Ասես նրան չէր ճանաչում, հեռու մի բան էր՝ մի կապույտ ծաղիկ, որին քամին փչում էր հեռո՜ւ-հեռու… կասկածում էր սեփական հուշերին ու պատկերներին, հենց նրան, ինչ գերեզմանաքարի վերեւում՝ շրջանակի մեջ էր եւ ծիծաղով նայում էր իրեն. պարզ չէր՝ ինչու, ինչո՛ւ էր ծիծաղում, երբ ծիծաղելու ոչինչ չկար…     
    Սգասացների խումբը հեռացել էր, փոսի վերեւում մի քանի հոգի դագաղն էին դատարկում, մի կին ճչում էր.     
    - Ուզում եմ նրան տեսնել, ուզում եմ նայել նրան:    
    Ականջները բռնեց, աչքերը փակեց, որ չլսի շիլ կնոջ աղաղակները:     
    - Մի՞թե միայն դու ես, ա՛յ կին… շատերն այրիացան:     
    Գիտեր, որ մի քանի վայրկյանից կուշաթափվի անծանոթ ձեռքերի մեջ, մի քանի ձեռքեր իրեն հետ կտանեն, ու բարձրաձայն լացող այն կինը կտեսնի իր սեւ, այտուցված աչքերը, որ չադրայի տակից միայն դեմքի փոսերն էին ընդգծում, եւ վախենում էր, թե կդրոշմվի ողբացող կնոջ ուղեղում… եւ պատկերները, նոր պատկերները հետ կմղեն հներին, գծերը կկոտրվեն ու կկորչեն, ամեն մի պատկեր կկարողանա մի գիծ կոտրել ու անհետացնել այնտեղ, որ կասկածես ամուսնուդ աչքերի գույնին. սե՞ւ էր, թե՞ կանաչ…     
    Անցավ գերեզմանաքարերի, այս ու այն կողմ նստած կանանց միջով: Լսվում էր հնացած ծածկերի կտկտոցը, մի քանի տարեկան ծածկերի, որ կառուցել էին գերեզմանների վրա, որպեսզի քամին ու անձրեւը չվնասեին կյանքի հուշերը. բայց վնասում էին: Գիտեր, որ հետո խառնաշփոթ էր ու անհանգստություն, գիտեր, որ այդ ամենը քամուց ու անձրեւից չէր, մի ուրիշ բան էր՝ խորքից՝ մարդու փախուստից դեպի կյանք: Դեպի կյա՞նքը:         
    Առանց ուշադրություն դարձնելու՝ անցնում էր: Առանց ուշադրություն դարձնելու չադրայի տակից երբեմն խուրմա հյուրասիրող ձեռքերին, առանց ուշադրություն դարձնելու լսվող ձայներին:     
    - Ասում են՝ ուզում են լուսանկարները հավաքել:     
    - Ինչի՞ համար:     
    - Չգիտեմ, երեւի մարդկանց համար, էստեղ եկող մարդկանց համար. ախր էսքան ջահելները…     
    - Աստվա՜ծ իմ, էդ ժամանակ ո՞նց գտնենք մերոնց գերեզմանները:     
    Անցնում է: Կիսադեմ լուսանկարների կողքով, ապակյա շրջանակների միջի հասակով մեկ լուսանկարների կողքով՝ մետաղյա ոտքերին ամրացված: Լուսանկարներից մեկի դիմաց կանգնեց՝ «Ալին՝ իր նշանածի (սիրեցյալի) տանը՝ Տեխասում»: Մեծ ու սպիտակ տուն, կանաչ մարգագետին, Ալին՝ ձեռքերը կողքերին դրած, կանաչների մեջ, իսկ ո՞ւր է աղջիկը: Ընդհանրապես տեղյա՞կ է, թե՞ արդեն չի էլ հիշում: Հաստատ մոռացել է: Այնտեղ ժամանակն արագ է թռչում ու ճզմում է, չի թողնում, որ այլայլվես, դռնեդուռ ընկած վազես կոտրված գծերի հետեւից, երբ ինքդ էլ չգիտես՝ առհասարակ գոյություն ունեցե՞լ է, թե՞ ոչ, այնտեղ ամեն ինչ սեղմվում, դառնում է մի բացիկի չափ, հետո՝ հայացքի, ժպիտի… Այս Ալին իրանցի էր… փերշիան… փերշիան, իսկ այժմ՝ իր հայրենիքում… հեռու, հեռու մի տեղ է ապրում: Ապրո՞ւմ…     
    Չադրան վերեւ քաշեց, անցավ լուսանկարի ու խամրող պատկերների մոտով… «Շահիդը (1) պատմության սիրտն է… մենք՝ պատմության հարատեւ կանգունները»: Այս պատանին՝ մի քանի ձեռք օգտագործված Սիթրոենի կողքին, ճակատին ժապավենով այս տղուկը՝ շուրթերին քաղցր ժպիտ, ձեռքին՝ հրացան:     
    Կանգնեց մի նոր լուսանկարի առաջ: Գերեզմանաքարը խոնավ էր. ջրի խոնավություն: Ամսաթիվը կարդաց. շատ չէր անցել, ընդամենը երկու ամիս: Կարատեի համազգեստով մի երիտասարդ ձեռքերն օդում բռունցք էր արել, ասես ուզում էր ապակու միջից դուրս գալ, ամեն ինչ ջարդել ու փշրել: Կծկված ծնոտ, իրար սեղմված շուրթեր, ալիքվող, կիտած հոնքեր, բղավելու համար բացված բերան, որ ի՞նչ էր ասում: Ի՞նչ լեզվով էր բղավում, որ ոչ ոք չէր լսում նրա ձայնը… իսկ եթե լուռ բղավոցներից էր, նման այն բոլոր բղավոցներին, որ լսել էր ու լսում էր:     
    Արդեն մայրամուտ էր, ծառերի ճյուղերն ընկղմվում էին սարսափելի կարմիրի մեջ: Խոնջացած սգավորները շիրմաքարերից վեր էին կենում, կանայք չադրաներն էին թափ տալիս, սգասացների ձայնն այլեւս չէր լսվում, իսկ երկնքում ագռավների մի երամ թռչում էր դեպի բոսորվող մայրամուտը:     
    Խառնվեց ամբոխին: Ձայներ, գերեզմաններից դուրս եկած հոգնաբեկ մարդկանց ձայներն էին պտտվում գլխում:     
    - Բեհեշթ-Է Զահրան (2) մի շաբաթ փակ է լինելու:     
    - Ինչո՞ւ:    
    - Ուզում են Թուրքիայից գալ, Շահիդների ավազանը (3) տեսնել:     
    - Բա նրանք, որ էս մի շաբաթվա մեջ կնահատակվեն, ի՞նչ անեն:     
    - Պիտի գնան սառնարաններ, այնտեղ մնան, մինչեւ թուրքական պատվիրակությունը գնա:         
    - Այսինքն՝ հինգշաբթի է՞լ է փակ:     
    - Երեւի:     
    - Վա՜յ, բա հինգշաբթի, ուրբաթ ի՞նչ անենք: 

.....................................

 1. Իրան-իրաքյան պատերազմի զոհերը կոչվում են շահիդներ: Բառացի նշանակում է նահատակ, մարտիրոս: 
 2. Իրանի ամենամեծ գերեզմանատունն է, գտնվում է Թեհրանի հարավում:
 3. Իրան-Իրաքյան պատերազմի տարիներին մի շարք զինվորներ ռազմաճակատից գնացին Բեհեշթ-է Զահրա, որի ավազաններից մեկի մոտ լուսանկարվեցին: Այդ օրվանից տեղանքը կոչվեց Շահիդների ավազան:
 

Ներկայացված է հատված Մոնիրու Ռավանիփուրի «Երբ խաղաղ կլինի» գրքից

Թարգմանությունը՝ Արեգ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆԻ

«Մշակութային Հրապարակ» ամսաթերթ