Հայաստանը երեկ, այսօր, վաղը

Հայաստանը երեկ, այսօր, վաղը
Պարոն Ռոլանդ Ռիչը UNDEF-ի` ՄԱԿ-ի Ժողովրդավարության հիմնադրամի գործադիր տնօրենն է: Ժողովրդավարության հիմնադրամը ՄԱԿ-ի այն երկու կառույցներից մեկն է, որոնք Գլխավոր ասամբլեայի 65-րդ նստաշրջանում արժանացան նախագահ Բարաք Օբամայի ջերմ դրվատանքին: Այդուհանդերձ պարոն Ռիչից հարցազրույց խնդրելիս շատ ուշադիր չէի եղել իր զբաղեցրած պաշտոնի հանդեպ: Ինձ դուր էին եկել իր խոսքը եւ մեկնաբանությունները ԵԽ «Հանուն ժողովրդավարության ապագայի» ֆորումի բացմանը Երեւանում, եւ հարցազրույցը  խնդրելիս էլ համոզված էի, թե ավստրալացի ակադեմիկոսի հետ եմ զրուցելու: Միայն հաջորդ օրը, երբ արդեն գնում էի հանդիպման, թերթեցի ֆորումի տեղեկատվական նյութերը, եւ պարզվեց, որ ակադեմիական գործունեությունը եղել է պարոն Ռիչի նախորդ զբաղմունքը: Այժմ նա ՄԱԿ-ի մասնագիտացված կառույցներից մեկի` UNDEF-ի ղեկավարն է:



- Պարոն Ռիչ, երեւի պիտի սկսեմ բացատրելուց, թե ինչու էր Ձեր ելույթն ինձ այդքան դուր եկել: Դուք ուղղակի չէիք գովաբանում դեմոկրատիան՝ որպես մարդկության բարձրագույն նվաճում: Ինձ համար ժողովրդի (demos) իշխանության վառ օրինակը Քրիստոսի խաչելությունն է: «Դեմոս»-ին հարցնում են՝ ո՞ւմ ներում շնորհել, նա ընտրում է Բարաբային:



- Օրինակում, որ բերեցիք, մի հանգամանք չպետք է անտեսվի: Դա տարբերությունն է ժողովրդավարության (democracy) եւ մեծամասնականության (majoritarianism) միջեւ: Ժողովրդավարությունը մասամբ նշանակում է մեծամասնության կամք, բայց դրանից ավելի այն նշանակում  է մարդու իրավունքներ եւ փոքրամասնությանը տրվող երաշխիքներ: Հետեւաբար օրինակը, որ Դուք բերում եք, դեմոկրատիայի կիրառում չէ, այլ մաժորիտարիզմի: Միշտ պետք է ուշադիր լինել այդ երկու հայեցակարգերը չշփոթելու համար:



Մոտ երկու տասնամյակ առաջ էր, Խորհրդային Միության փլուզումից հետո զրուցում էի ռուսաստանցի իմ հին կոլեգաներից մեկի հետ: Իրեն ասացի, թե ամենքս որքան էինք զարմացած, որ կոմունիստական ռեժիմը փլուզվեց այդքան դյուրին եւ խաղաղ, մարդիկ ասես մի գիշերում հրաժարվեցին կոմունիստական գաղափարներից: Ընկերս ասաց. «Այո, նրանք հեշտությամբ հրաժարվեցին կոմունիզմից, բայց կառչած մնացին բոլշեւիզմին» (մեծամասնականությանը):



Հետեւաբար, հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է ավտորիտար անցյալ ունեցած հասարակություններին, դրանցում մաժորիտար մտածողությունը կարող է գերիշխել ու խեղաթյուրել դեմոկրատիայի էությունը:



- Բոլշեւիզմի մասով ի՜նչ խորը դիտարկում է արված: Տոտալիտար անցյալով հասարակությունները, մանավանդ հետխորհրդային տարածքում գտնվողները, իհարկե, ավելի շատ տարբերություններ, քան ընդհանրություն ունեն դեմոկրատիայի հետ: Բայց ես ցանկանում եմ հարցնել ժողովրդավարության Ձեր հետազոտությունների մասին Ավստրալիայում, մե՞ծ էր տարբերությունը արեւելաեվրոպական թյուրըմբռնումներից:



- Ակադեմիական կենտրոնը, որին ես աշխատակցել եմ, Ավստրալիայի ազգային համալսարանում հիմնադրված հետազոտական հաստատություն էր: Պատվերների մեծամասնությունը, որ մենք ստանում էինք դեմոկրատիայի տեսության, սկզբունքների, կիրառման որոշակի ասպեկտներ ուսումնասիրելու համար, ստանում էինք Ինդոնեզիայից եւ Հեռավոր Արեւելքի մյուս երեկրներից: Դրա համար էլ Կենտրոնը ավելի խորը ներգրավված էր ժողովրդավարական գործընթացների ուսումնասիրմանն աշխարհի այդ հատվածում:



Օրինակ մեր կենտրոնում Ինդոնեզիայի խորհրդարանականների համար մի շարք մշակումներ կատարեցինք եւ խորհուրդներ ձեւակերպեցինք: Մենք նախ նկատեցինք ու վեր հանեցինք այն իրողությունը, որ խորհրդարանականների մեծամասնությունն այնտեղ օրինագծեր առաջադրելիս կամ դրանցում փոփոխություններ կատարելիս խնդրի իրենց իմացությունը հենում են կյանքի անձնական փորձառության վրա` մի մոտեցում, որ ակնհայտորեն ամենակատարյալ ու ընդգրկուն հիմքը չէ հասարակական մասշտաբում դատողություններ անելու համար: Հետեւաբար մենք խորհուրդ տվեցինք Ինդոնեզիայի պառլամենտականներին ավելի շատ լսել փորձագետներին եւ շահառու խմբերին, որոնք ծանոթ են սոցիալական հետազոտման գործիքների, աշխատելու  ակադեմիական մեթոդների եւ ներկայացնում են հասարակության տարբեր շերտեր:



- Ներողություն ընդհատելու համար... շատ անհարմար է, բայց ես երբեք չեմ կարողանում հիշել, թե որ երկրում էր ժողովրդավարություն հաստատվել մեկ տասնամյակ առաջ` Ինդոնեզիայո՞ւմ, թե՞ Մալազիայում:



- Դա Ինդոնեզիան է: 1998-ին բռնապետը հարկադրվեց այնտեղ հրաժարական տալ, եւ ժողովուրդը ձեռնամուխ եղավ կառուցելու իր իշխանությունը: Բայց դեռ երկար ճանապարհ կա անցնելու մինչեւ դեմոկրատիայի մշակույթ հաստատվի, դեմոկրատական կառավարման արդյունավետ մակարդակի հասնեն:



Իսկ Մալազիայում անցկացվում են ընտրություններ, դեմոկրատական կառավարման որոշ տարրեր են կիրառվում, ասենք Մալազիայում խորհրդարանը բազմակուսակցական է: Բայց այնտեղ կա դոմինանտ իշխող կուսակցություն, որ հաղթում է բոլոր ընտրություններում:



- Ի՞նչ մոտիվացիա դեր կատարեց, որ Դուք դեմոկրատիայի տեսական ուսումնասիրությունների դաշտից գնայիք ՄԱԿ, որտեղից որոշ իմաստով բառացիորեն կառուցում եք դեմոկրատիա:



- Իմ կյանքի ընթացքում ես չորս կարիերա եմ ունեցել: Սկսել եմ իրավաբանական-փաստաբանական գործունեությունից: Հետո դիվանագիտության ասպարեզ տեղափոխվեցի: Ծառայել եմ Ֆրանսիայում, Բիրմայում, Ֆիլիպիններում, եղել եմ Ավստրալիայի դեսպանը Լաոսում...



- Ի~նչ գրավիչ կյանքի ուղի է ու փորձառություն... Բիրմայում երեւի հետաքրքիր էր:



- Այո, ծառայությունը եւ Բիրմայում, եւ Լաոսում հիշարժան էր: Ի դեպ, Լաոսը հետաքրքիր է նաեւ այսօր: Չնայած այնտեղ ազդեցության համար մրցում են Չինաստանն ու Վիետնամը, մարդկանց հայացքները մեծ մասամբ ուղղված են Թաիլանդին: Իհարկե, այդ վերաբերմունքը որոշ չափով ժառանգված է անցյալից, բայց նաեւ Թաիլանդում հասարակության բաց լինելն է գրավում:



- Այժմ Չինաստանը Հեռավոր Արեւելքում փոխարինել է Ռուսաստանին, այսօր Պեկինն է պատրոնն ու չեկեր ստորագրողը: Բայց Ձեր կարիերային վերադառնանք` իրավագիտությունից անցաք դիվանագիտության, իսկ հետո՞:



- Դիվանագիտական կարիերայից հետո անցա ակադեմիական միջավայր, ներգրավված էի Ավստրալիայի ազգային համալսարանի «Դեմոկրատիայի կենտրոնի» աշխատանքներում, որի մասին արդեն խոսեցինք: Հետո տեղափոխվեցի ՄԱԿ` Ժողովրդավարության հիմնադրամ:



UNDEF-ը հիմնադրվել է ընդամենը 2005 թվականին: Այն հատկացումներ չի ստանում ՄԱԿ-ի բյուջեից: Ուղղակի ՄԱԿ-ի անդամ այն երկրները, որոնք հավատում են մեր նպատակներին եւ ցանկանում են մեզ սատարել, կամավոր նվիրատվություններ են անում հիմնադրամին` ՄԱԿ-ի բյուջե կատարվող մուծումներից զատ: Մինչ այժմ հիմնադրամում հանգանակվել է մոտ 110 միլիոն դոլար: Միացյալ Նահանգները եւ Հնդկաստանը երկու ամենամեծ նվիրատուներն են, ինչը զարմանալի չէ, քանի որ նրանք աշխարհի երկու մեծագույն ժողովրդավարություններն են:



Հիմնադրամի միջոցներով մենք ֆինանսավորում ենք ծրագրեր, որոնք ժողովրդավարական օրակարգի առաջընթացին են նպաստում աշխարհի բոլոր կողմերում: Ինքներս ծրագրեր չենք ստեղծում, միայն ստանում ենք առաջարկներ, որոնցից բավականին երկար ու բարդ ընթացակարգով ընտրում ենք մի քանիսը եւ ֆինանսավորում դրանց իրականացումը: Միջին հաշվով տարվա ընթացքում ստանում ենք մոտ երկու հազար ծրագիր-առաջարկ, բայց դրանցից միայն 60-70-ն է ընտրվում ֆինանսավորման համար:



- Երբ խոսքը վերաբերում է ՄԱԿ-ի հարթությանն ու ֆինանսներին, աշխարհում այնքան աղետ ու ավերածություն կա, հատկապես Հարավային Ասիայում,  Աֆրիկայում, որ թվում է՝ ՄԱԿ-ի բոլոր միջոցները պետք է այդտեղ ուղղվեն` մարդկանց սատարելու, գոնե նրանց կյանքն ու մի քանի անկապտելի իրավունքները երաշխավորելու համար, ասենք՝ Բանգլադեշում կամ Կոնգոյում: Աստված կարծես բոլորովին մոռացել է նրանց մասին:



- Ճիշտ է, խնդիրներն աշխարհում չափազանց շատ են ՄԱԿ-ի հարթությունից նայելիս: Կոնգոն նշեցիք, այնտեղ իսկապես հուսահատեցնող դրություն է: Կոնգոն Արեւմտյան Եվրոպայի չափ տարածք ունի, որտեղ մոլեգնում են  աղքատությունն ու բռնությունները: Կառավարությունը չի կարողանում վերահսկողություն հաստատել ամբողջ տարածքի հանդեպ: Հետեւաբար հաճախ ուղղակի քաղաքացիական հասարակության ու ՄԱԿ-ի ուսերին է մնում օգնության կանչերին ու կարիքներին արձագանքելը:



Բանգլադեշում դրությունն ավելի լավ է այն առումով, որ ՀԿ-ները, քաղաքացիական հասարակությունն այնտեղ ավելի հզոր են: Աշխարհում ամենամեծ հասարակական կազմակերպությունը գործում է Բանգլադեշում, այն կոչվում է BRAC եւ ունի հարյուր քսան հազար աշխատակից: Ոչ թե կազմակերպության անդամ, այլ` աշխատակից: Հիմա նրանք նաեւ արտասահմանում են որոշ գործունեություն ծավալում: Այս երեւույթի բացատրությունն այն է, որ Բանգլադեշում կառավարության կարողությունները երբեմն թույլ են, եւ քաղաքացիական հասարակությունը ինչ-որ տեղ գրավում է բացերը, վիհերը:



Այդուհանդերձ Կոնգոյում, Բանգլադեշում եւ բազմաթիվ այլ զարգացող երկրներում առկա մարտահրավերները մարդու իրավունքների պաշտպանության, աղքատության կրճատման եւ նման խնդիրներն են: Մինչդեռ մեր հիմնադրամի՝ UNDEF-ի առաքելությունը անմիջականորեն մարդու իրավունքների պաշտպանությունը, աղքատության կրճատումը չէ, այլ ժողովրդավարություն կառուցելը: Իսկ դա նշանակում է ձայն տալ մարդկանց, որոնք ձայնազուրկ են,  հաղթահարել կոռուպցիան, ամրապնդել ժողովրդավարական կառավարումը:



Ինձ համար հաճելի է նշել, որ Հայաստանն այն երկրների թվում է, որտեղ մենք արդեն հասցրել ենք ծրագիր ֆինանսավորել: Հայաստանի հետ մեր նախագիծը վերաբերում էր հակակոռուպցիոն միջոցառումներին եւ մեծ հաջողությամբ իրականացվեց «Եվրասիա» համագործակցության հիմնադրամի կողմից: Հետեւաբար մենք ուրախ կլինենք Հայաստանից նոր նախագիծ-առաջարկներ ստանալու համար: Նախագծերը պետք է բավականաչափ ուժեղ լինեն, որ խիստ ընտրությունն անցնեն: Մենք ցանկանում ենք հուսալ, որ կշարունակենք ներդրում ունենալ Հայաստանում ժողովրդավարության կառուցմանը:



- Պարոն Ռիչ, ենթադրում եմ, որ սա Ձեր առաջին այցելությունն է Հայաստան:



- Այո, այդպես է:



- Կարո՞ղ եմ խնդրել, որ Ձեր տպավորությունները հայտնեք:



- Շատ լավ, բայց թույլ տվեք նախ ասել այն, ինչ ես գիտեի նույնիսկ մինչեւ Հայաստան գալս: Ձեր մեծ առավելությունը բավականին հզոր սփյուռքն է, որ դուք ունեք աշխարհում: Հետո դուք կարող եք հպարտանալ ձեր պատմությամբ` աշխարհում առաջին քրիստոնյա երկիրն եք:



Ցավոք, այցի ընթացքում առանձնապես ժամանակ եւ հնարավորություն չեղավ երկրում շատ բան տեսնելու: Ես ժամանեցի երեկ եւ վաղը մեկնում եմ: Այս իրավիճակը ինձ հիշեցնում է մի վաղեմի անեկդոտ Լիբանան այցելած հերոսի մասին, որ միայն երեք օր էր եղել այդ երկրում, ինչպես ես Հայաստանում: Մարդիկ հետաքրքրվում են իր տպավորություններով: Այցելուն ասում է. «Ես Լիբանանից իմ տպավորությունների մասին գիրք եմ գրում»: Տեղացիները տարակուսած հարցնում են. «Ինչպե՞ս է  գրքի վերնագիրը»: «Վերնագիրն է` Լիբանանը երեկ, այսօր, վաղը»: Այժմ երկյուղում եմ ինքս էլ նույն դրության մեջ հայտնվեմ, եթե փորձեմ տպավորություններ կիսել:







ARMENIA YESTERDAY, TODAY, TOMORROW



Mr. Roland Rich is the Executive Head of UNDEF (UN Democracy Fund) - by the way one of two UN structures commended by President Obama during his speech at 65th UN General Assembly. Still I haven’t been enough attentive to Mr. Rich’s title and requested the interview being pretty sure that I’ll talk to an academician from Australia. I’d liked Mr. Rich’s speech and comments at opening panel of FFD (For Future Democracy) forum in Yerevan. Only on next day already leaving for the meeting I checked the FFD papers and found out that the academic research was Mr. Rich’s previous occupation. Now he‘s the Head of UN specialized structure – Democracy Fund.



- Dear Mr. Rich, thank you very much for the pleasure and opportunity of this interview. I guess I must start explaining why I liked your speech at FFD so much. Simply you didn’t commend the democracy as an ultimate achievement of humanity. To me a vivid sample of “demos” authority is the crucifixion of Jesus Christ. The “demos” was asked who to excuse and they preferred Barrabas.



- In the example you cited there’s a detail that must not be neglected. It’s the difference between democracy and majoritarianism. Democracy is partly about the will of the majority, but more than that it’s about human rights and guarantees to minorities. So the example you gave may be an application not of democracy but of majoritarianism. One must always be attentive not to confuse these two concepts.



Some two decades ago after the collapse of Soviet Union I was talking to an old colleague from Russia and I told him how surprised we all were that the communist regime collapsed so easily and peacefully while people seemed to give up the communist ideas overnight. My friend told me “Yes they easily gave up communism, but they kept hold of bolshevism”.



So especially when it comes to societies with an authoritarian past the majoritarian way of thinking can overwhelm and distort the essence of democracy.



- Really it’s a profound observation. The societies with totalitarian past - especially in post-Soviet space have more differences than resemblances with democracy. Still I want to ask about the aspects of democracy you were researching in Australia - were they much different from the East European misperceptions?



- The academic center I worked at was a research institution established at Australian National University. Most of the requests for studying certain issues about the theory, principles and practice of democracy we got from Indonesia and other countries in Southeast Asia. Therefore we were more closely involved in studying the democratic process in that part of the world.



For example in our center we elaborated some recommendations about improving the parliamentary research processes in Indonesia. We ascertained that most of the parliamentarians there while proposing any legislation or amendments, were primarily basing their knowledge on their personal life experiences – something that did not provide the most ideal or comprehensive basis for judgments on their work. So we recommended to Indonesian MPs to listen to experts and interest groups - familiar with social research tools, academic methods of work and representing various layers of society.



- Sorry for interrupting… it’s rather embarrassing but I always fail to remember in which country the democracy was established some one decade ago – was it in Malaysia or Indonesia?



- That’s Indonesia. In 1998 the autocrat was forced to resign and the nation began to build their democracy but there is still a long path for achieving a democratic culture and a high quality form of democratic governance.



Malaysia holds elections and practices some aspects of democratic governance - for instance they enjoy multi-party representation in Parliament. But there is a dominant ruling party that wins every national election.



- Then what did motivate you to move from the theoretic studies of democracy to a position at UN where in some sense you literally build the democracy?



- Okay, throughout my life I had four careers. I started my career as a lawyer. Then I moved to diplomacy and served in France, Burma and the Philippines and I was the Ambassador of Australia to Laos…



- Oh, what a fascinating life path and experiences… Burma might be very interesting.



- Yes, it was exciting –working both in Burma and in Laos. Laos is very interesting even today. Although China and Vietnam compete for influence there - most of the people gaze across the Mekong at Thailand. Some of this is inherited from the past, but also Thailand’s open society attracts the people.



- Since a while China had replaced Russia in role of patron and cheques signer in South East Asia. But let’s return to your career - you moved from the jurisprudence to diplomacy, what was then?



- After the diplomatic career I went to academic environment, was engaged in Australian National University Democracy Center that we already talked about. Then I moved to UN Democracy Fund. It was established only in 2005. This institution doesn’t receive any money from the UN’s regular budget. UN member countries that believe in our goals and want to support us make voluntary donations to our Fund - separately from the money paid to the UN budget. Thus far we have received some one hundred and ten million dollars. The United States and India are our two biggest donors, not really surprising as they are the world’s two biggest democracies.



With these funds we sponsor projects enhancing and promoting the democratic agenda in all parts of the world. We do not design any projects ourselves but receive proposals then through quite a long and complicated process select some of them and fund their implementation. In average we receive some two thousand proposals per year and select only about 60-70 of them for funding.



- When it comes to UN level and money there are so many disasters and destruction in the world – especially in South Asia, Africa, that it seems all UN money must go there to support the people, at least to guarantee their life and most basic rights - for instance in Bangladesh or in Congo.  As if God had forgotten about them.



- It’s true that the world has many problems seen from the UN’s perspective. Congo you mentioned – really the situation is desperate there. Congo is territorially the size of West Europe and it suffers from great violence and poverty. The government itself cannot exercise control over the whole territory. So it is often left to civil society groups along with the UN to respond to assistance demands.



In Bangladesh the situation is better in the sense that the NGO-s, civil society is very strong there. The largest NGO in the world operates in Bangladesh - it is called BRAC and it employs 120,000 employees - not NGO members but employees. Now they also pursue some activities abroad. The explanation for this phenomenon is the reality that the government’s capacities are at times weak in Bangladesh and civil society somehow fills the gaps.



The challenges faced in Bangladesh, Congo and many other developing countries are human rights protection, poverty reduction, etc. Yet the UNDEF mission refers not to human rights protection or poverty reduction directly but to building democracy, thus giving voice to people, defeating corruption, enhancing the democratic governance.



It’s my pleasure to say that Armenia is among those countries where we’ve managed to sponsor projects already. Our project with Armenia was about anti-corruption measures and it was implemented very successfully by the Eurasia Partnership Foundation. So we’ll be happy to receive more proposals from Armenia. Proposals must be strong to pass the tough selection process. We hope to continue to contribute to democracy building in Armenia.



- Mr. Rich, I suppose this is your first visit to Armenia.



- Yes it is.



- May I ask to share your impressions?



- Okay, allow me to say something that I knew even before visiting Armenia. Your great advantage is the quite strong Diaspora that you have in the world. Then you may be proud of your history – you’re the first Christian country of the world.



Unfortunately during the visit there was no time and possibility to see much of the country. I arrived yesterday and I’m leaving tomorrow – the situation reminds me of the anecdote about a visitor to Lebanon who, like me, spent three days in that country. People ask about his impressions. He says, “I’m writing a book about my impressions of Lebanon”. Surprised, the locals ask him “What’s the title?” “The title is Lebanon yesterday, today and tomorrow”. Now I’m afraid I’ll be in the same situation if I try to share my impressions.



- Thanks once more for the honor and pleasure of talking to you. Let’s hope you’ll visit Armenia ahead and if writing a book “Armenia Yesterday, Today and Tomorrow” may put the title not in literally but in metaphoric sense.