«Հրապարակ»․ Ինչպիսին է Թբիլիսիի պաշտոնական եւ վրացական ընդդիմության դիրքորոշումը TRIPP-ի վերաբերյալ

«Հրապարակի» զրուցակիցը վրացի քաղաքագետ Գելա Վասաձեն է։

- Հարցին, թե ինչու է ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսը փետրվարին այցելում Երեւան եւ Բաքու, բայց ոչ՝ Թբիլիսի, Վրաստանի վարչապետն ասել է, որ դա տրամաբանական է, քանի որ այցը կապված է TRIPP նախագծի հետ։ Միաժամանակ Կոբախիձեն ընդգծել է, որ Վրաստանը պատրաստ է վերականգնել իր ռազմավարական գործընկերությունն ԱՄՆ-ի հետ, եւ ակնկալում է կոնկրետ քայլեր ԱՄՆ-ից։ Այդուհանդերձ, Վենսի օրակարգից Վրաստանի բացառումը զուտ Վաշինգտոնի խաղաղարար նախաձեռնությունները խթանելու նպատակո՞վ են միայն, թե՞ ազդակ է Թբիլիսիին։

- Վենսի երթուղուց Թբիլիսիի բացակայությունը պատահականություն կամ TRIPP նախագծի հետ զուտ «տեխնիկական» կապ չէ, այլ զգույշ դիվանագիտական ազդանշան։ Ֆորմալ առումով Իրակլի Կոբախիձեի բացատրությունը տրամաբանական է թվում. այցն իսկապես կապված է հայ-ադրբեջանական ուղղության եւ Հարավային Կովկասի նոր լոգիստիկ եւ անվտանգության ճարտարապետության հետ, որտեղ Վրաստանը բանակցությունների անմիջական կողմ չէ, բայց իրականում Միացյալ Նահանգներն այսօր գործում է ոչ թե արարողակարգի, այլ շահերի տրամաբանության համաձայն, եւ այս տրամաբանությանը համապատասխան՝ Վաշինգտոնն աշխատում է նրանց հետ, ովքեր կա՛մ լուծում են հակամարտությունները, կա՛մ ստեղծում են ապագայի ենթակառուցվածքները. Բաքուն եւ Երեւանը ուղղակիորեն տեղավորվում են այս շրջանակում, մինչդեռ Վրաստանը հայտնվել է միջանկյալ գոտում՝ որպես աշխարհագրորեն կարեւոր, բայց քաղաքականապես չվերահաստատված ակտիվ գործընկեր, եւ, հետեւաբար, «ռազմավարական գործընկերությունը վերականգնելու պատրաստակամության» մասին արտահայտությունը հնչում է ոչ թե որպես ուժի դրսեւորում, այլ՝ հարաբերություններում դադարի ճանաչում։ Սա պատիժ կամ դեմարշ չէ, այլ Թբիլիսիի մեղմ, բայց հասկանալի ուղերձ. ամերիկյան նոր տարածաշրջանային տրամաբանության մեջ միայն հռչակագրերն այլեւս բավարար չեն՝ կարգավիճակը վերականգնվում է գործողություններով, այլ ոչ թե Վաշինգտոնի գործողություններին սպասելով։

- Վրաստանի քաղաքական եւ փորձագիտական շրջանակներն ինչպե՞ս են գնահատում այս տեղեկատվությունը։ Ընդդիմադիր ուժերը որեւէ կերպ արձագանքե՞լ են, դիսկուրս կա՞ այդ թեմայով։

- Վրաստանի քաղաքական եւ փորձագիտական շրջանակներում այս տեղեկատվությունն ընդունվել է առանց հիստերիայի, բայց ակնհայտ ներքին լարվածությամբ. այցի ծրագրից Թբիլիսիի բացակայությունը ընդդիմությունն օգտագործեց որպես լրացուցիչ փաստարկ՝ երկրի արտաքին քաղաքականության մեկուսացման եւ Միացյալ Նահանգների նկատմամբ վստահության կորստի թեզի օգտին՝ նշելով, որ Վրաստանը, չնայած իր աշխարհագրությանը, այլեւս Վաշինգտոնի կողմից չի դիտվում որպես տարածաշրջանային գործընթացների ակտիվ մասնակից։ Միասնական ազգային շարժման ներկայացուցիչները եւ ընդդիմությանը հարող փորձագետները նմանատիպ կարծիքներ հայտնեցին։ Ի հակադրություն, իշխող թիմը ցուցաբերել է ակնհայտորեն հանգիստ, նույնիսկ տեխնոկրատ արձագանք. «Վրացական երազանքի» տրամաբանության մեջ Վենսի այցը հիմնականում վերաբերում է TRIPP-ին եւ հայ-ադրբեջանական օրակարգին, եւ, հետեւաբար, Վրաստանի բացակայությունը դրամատիզացման կարիք չունի. նման հռետորաբանությունը նպատակ ունի վերացնել արտաքին ճնշման զգացումը եւ իրավիճակը պահել «ոչ մի արտառոց բան տեղի չի ունենում» շրջանակներում։ Մինչդեռ, փորձագիտական հանրությունը, ընդհանուր առմամբ, ավելի սթափ եւ խորաթափանց հայացք է նետում իրավիճակին՝ վերլուծական հրապարակումներն ու փակ քննարկումներն ավելի ու ավելի են ենթադրում, որ խնդիրը ոչ թե այս կոնկրետ այցի, այլ ամերիկյան մոտեցման փոփոխության մեջ է. ԱՄՆ-ն «լռելյայն» դադարեցրել է Վրաստանին ավտոմատ կերպով տարածաշրջանային օրակարգում ներառելը եւ այժմ ակնկալում է, որ Թբիլիսին չի հայտարարի ռազմավարական գործընկերության մասին, այլ կձեռնարկի գործնական քայլեր՝ հաստատելով դրա օգտակարությունը Հարավային Կովկասի նոր անվտանգության եւ լոգիստիկայի ճարտարապետության մեջ։ Հիմնական եզրակացություն. երկրի ներսում այս իրադարձությունն արդեն դարձել է քաղաքական մեկնաբանության առարկա՝ ընդդիմությունն այն ընկալում է որպես մեկուսացման ազդանշան, կառավարությունը՝ որպես չեզոք դրվագ, իսկ փորձագետները՝ որպես ավելի լայն խնդրի ախտանիշ։ Վրաստանն այլեւս ԱՄՆ-ի համար անվերապահ աջակցության կետ չէ եւ պետք է վերահաստատի իր դերը տարածաշրջանային կոնֆիգուրացիայում։

- Իսկ ինչպիսի՞ն է պաշտոնական Թբիլիսիի դիրքորոշումը նույն TRIPP-ի վերաբերյալ՝ տարածաշրջանում դրական ընկալում ունեն Հայաստանն ու Ադրբեջանը, Թուրքիան, մասամբ՝ Ռուսաստանը։ Իրանը, ըստ էության, դեմ է եւ պնդում է, թե այն կարող է օգտագործվել իր շահերին հակասող նպատակներով։

- Թբիլիսիի պաշտոնական դիրքորոշումը TRIPP-ի վերաբերյալ չափազանց զգուշավոր է եւ միտումնավոր անորոշ. Վրաստանը դեմ չի արտահայտվում նախագծին, բայց նաեւ չի ձգտում այն ինտեգրել որպես քաղաքական համահեղինակ՝ սահմանափակվելով տարածաշրջանային կայունությանը եւ տարանցմանը նպաստող ցանկացած նախաձեռնության աջակցության չեզոք բանաձեւով։ Իր հրապարակային հռետորաբանության մեջ Թբիլիսին ընդգծում է, որ TRIPP-ը, առաջին հերթին, Ադրբեջանի եւ Հայաստանի միջեւ երկկողմ եւ բազմակողմ համաձայնագրերի հարց է՝ Թուրքիայի մասնակցությամբ։ Հետեւաբար, Վրաստանն անհրաժեշտ չի համարում առանձին «քաղաքական դիրքորոշում» արտահայտել՝ հնարավոր հակամարտության գծերում չներքաշվելու համար։ Այս զսպվածությունը հասկանալի է. մի կողմից, Թբիլիսին նախագիծը դիտարկում է որպես Բաքվի եւ Երեւանի համար փակուղուց դուրս գալու եւ տարածաշրջանը տնտեսապես ռացիոնալացնելու դրական գործիք, մինչդեռ Անկարան այն դիտարկում է որպես իր սեփական դերի ամրապնդման տարր։ Մյուս կողմից, Վրաստանը գիտակցում է, որ Ռուսաստանի մոտեցումը TRIPP-ին պրագմատիկ եւ իրավիճակային է, մինչդեռ Իրանը բացահայտորեն այն դիտարկում է որպես իր ռազմավարական շահերի համար պոտենցիալ սպառնալիք՝ կասկածելով, որ այն ունի ոչ միայն տրանսպորտային, այլեւ ռազմաքաղաքական հետեւանքներ։ Այս պայմաններում Թբիլիսին միտումնավոր խուսափում է կոշտ լեզվից՝ ձգտելով պահպանել մանեւրի տարածք եւ խուսափել տարբեր ուժային կենտրոնների հետ հարաբերությունների փխրուն հավասարակշռության խախտումից։

- Վրաստանի նախկին նախագահ Միխայիլ Սահակաշվիլին կոշտ է արձագանքել Ադրբեջանի նախագահի կողմից տարածաշրջանում նոր տարանցիկ միջանցքի եւ Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջեւ ուղիղ չվերթների գործարկման մասին հայտարարությանը. «Ալիեւի հայտարարությունը, որ այսօր տարանցիկ երթուղին անցնում է Վրաստանի, իսկ վաղը կանցնի Հայաստանի միջով, ոչնչացնում է այն ամենը, ինչին մենք որպես երկիր հասել ենք 1990-ական եւ 2000-ական թվականներին: Վրաստանը հայտնվել է ծայրահեղ դժվարին աշխարհաքաղաքական փակուղու մեջ, որը շուտով կավարտվի կա՛մ մեր լուծարմամբ՝ որպես անկախ պետություն, կա՛մ մեր ազատագրմամբ»։ Գույները չի՞ խտացնում։

- Միխայիլ Սահակաշվիլու արձագանքն այս դեպքում ավելի է ամրապնդում բախման հռետորաբանությունը, քան պարզաբանում է տեղի ունեցողի իրական իմաստը։ Այստեղ կարեւոր է նշել 2 հիմնարար կետ. նախ, նա պարզապես սխալ է մեկնաբանում Իլհամ Ալիեւի խոսքերը, որը խոսում էր ոչ թե Վրաստանը Հայաստանով «փոխարինելու» մասին՝ որպես տարանցիկ երկիր, այլ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ ուղիղ լոգիստիկա սկսելու մասին, ինչը, տարածաշրջանի տրամաբանությամբ, նշանակում է բոլոր հաղորդակցությունների բացում, այլ ոչ թե առկա երթուղիների տեղաշարժ։ Երկրորդ․ այստեղ գլխավոր խնդիրը նոր միջանցքները չեն, այլ՝ վրացական մտածողության մի հին թերություն, երբ դու տարանցիկ երկիր ես, չես կարող թույլ տալ՝ ստեղծել արհեստական, մանր եւ հաճախ քաղաքականացված խնդիրներ հարեւանների համար․ նման խնդիրներ վերջին տարիներին ստեղծվել են թե՛ Հայաստանի, թե՛ Ադրբեջանի համար՝ մաքսատուրքերի, ընթացակարգերի, հռետորաբանության եւ քաղաքական ազդանշանների միջոցով։ Տարանցումն արտոնություն կամ պատմական նվաճում չէ, այլ՝ գործառույթ, որը պետք է անընդհատ հաստատվի կանխատեսելիության եւ հարմարության միջոցով, եւ հենց դա հաշվի չի առնում Սահակաշվիլու հուզական տրամաբանությունը, որը դիմում է 1990-ականների եւ 2000-ականների նվաճումներին։