Հարցազրույց կրթության փորձագետ Սերոբ Խաչատրյանի հետ
- Պարոն Խաչատրյան, ակադեմիական քաղաքի շուրջ բարձրացած աղմուկի ֆոնին օրերս վարչապետը հայտարարեց, որ ՀՀ-ում գոյություն ունի 60 բուհ, ինչը մեզ համար «եթե ոչ կարմիր, գոնե դեղին նշան պետք է լինի»: Համամի՞տ եք, որ 60 բուհը շատ է Հայաստանի համար, եւ արդյո՞ք սա այն փաստարկն է, որը, որպես հիմնավորում, պետք է ներկայացվի բուհերի խոշորացման դեպքում:
- Եթե ավելի ճշգրիտ թվերով խոսենք, ապա Հայաստանում բուհերի թիվը ոչ թե 60 է, այլ՝ 54: Այո, կարծում եմ` 54 բուհն էլ շատ է, ուղղակի այստեղ պետք է հաշվի առնել այն փաստը, որ այդ 54 բուհերի մեծ մասը մասնավոր բուհեր են, եւ եթե պետությունը գտնում է, որ շատ են, կարող է որոշակի մեխանիզմներ խստացնելով կամ առկա մեխանիզմներն ավելի սկզբունքային ձեւով կիրառելով՝ նվազեցնել այդ թիվը: Ի վերջո, մենք հիշում ենք, որ Հայաստանում եղել է մի պահ, երբ մասնավոր բուհերի թիվը 80-ից ավելի է եղել: Հիմա եթե համարում ենք, որ 54-ն էլ շատ են, ապա կան մեխանիզմներ, որոնցով կարելի է խստացնել եւ այդ ձեւով այդ խնդիրը լուծել: Թե ինչու իշխանությունը դա չի անում` պետք է իրենք պատասխանեն: Խնդիրն այն է, որ իշխանությունը բողոքում է մի բանից, որի համար ինքը պատասխանատու է: Մենք չունենք իշխանություն, որը 1-2 տարի առաջ է եկել եւ դեռ չի հասցրել ոչինչ անել: Մենք ունենք իշխանություն, որն արդեն 6 տարի միանձնյա իշխում է երկրում, իսկ 6 տարին շատ ավելին է, քան մեկ ընտրական ցիկլը: Այս առումով իշխանությունը՝ ինքը պետք է պատասխաներ, թե ինչու են այդքան շատ բուհերը, կամ ինչու բուհերի որակը չի բարձրանում: Կառավարությունը հայտարարել է, որ մինչեւ 2030-ը մի քանի բուհ պետք է աշխարհի լավագույն 500-ի մեջ մտնի, բայց այս պահի դրությամբ չունենք մի բուհ, որն անգամ մոտեցել է 500-ին:
- Նախանշված քննարկումներից հետո, երբ ակադեմիական քաղաքի գաղափարը մտնի ավելի գործնական փուլ, ի՞նչ խնդիրների առաջ կարող է կանգնել թե՛ բուհական, թե՛ ակադեմիական համակարգը: Հատկապես որ բուհական շենքերը պետք է տրվեն կառավարման, այլ կերպ ասած՝ վարձակալության, որի գումարն էլ պետք է ուղղվի ակադեմիական քաղաքի կառուցմանը:
- Ինձ թվում է` նախնական փուլում գուցե հենց բուհերի միավորումներն արվեն եւ որոշ շենքեր բուհերից վերցվեն ու տրվեն վարձակալության, որպեսզի նաեւ լրացուցիչ գումարներ գնան դեպի ակադեմիական քաղաք: Բարդ ու անորոշ վիճակ է: Մենք ունենք կրթության զարգացման պետական ծրագիր, որում գրված է, որ 2030-ի հունվարի 1-ից ակադեմիական քաղաքը լիարժեք պետք է գործի, բայց մի քանի օր առաջ Հ1-ի եթերով լսում էի գերմանացի մասնագետին, ով հաղորդվարի հարցին ի պատասխան, թե ինչքան կտեւի այս ծրագիրը, ասաց` 15-20 տարի: Այսինքն, մի կողմից կառավարությունն ասում է` 2030-ի հունվարի 1-ից լիարժեք գործելու է ակադեմիական քաղաքը, մյուս կողմից` գերմանացի մասնագետը խոսում է 20 տարվա մասին, այսինքն՝ 2040-ից էլ այն կողմ: Այս իմաստով շատ անորոշ եւ հակասական վիճակ է: Նախարարությունն այս ամենը նախաձեռնել է, բայց թե տակն ինչ են դնելու, դեռ իրենք էլ չգիտեն, թերեւս միակ բանը, որ գիտեն, այն է, թե ով ում հետ է միավորվելու:
- Օրերս ԳԱԱ նախագահը մեզ հետ զրույցում նշեց, որ կառավարությունն արդեն հրաժարվում է ներդրումներ անել այն շենքերի վրա, որոնք հետո տեղափոխելու են ակադեմիական քաղաք: Ստացվում է` մի կողմից դեռ ակադեմիական քաղաք չկա, բայց արդեն կա բուհերը, ակադեմիական ինստիտուտները միավորելու հստակ ծրագիր:
- Եթե դրել ես այդպիսի հավակնոտ ծրագիր, որ պետք է մինչեւ 2030-ը 5 բուհ մտնի աշխարհի լավագույն 500 բուհերի ցանկը, դու փոխանակ գնաս դրան, մի հատ էլ ցնցում ես համակարգը, իսկ այս պարագայում ես չեմ կարծում, որ որեւէ արդյունքի կհասնեն: Այն ցնցումները, որ լինելու են առաջիկա 4-5 տարում, այնքան են խանգարելու բուհերին, որ իրենք ոչ էլ մտածելու են այդ 500-յակում մտնելու մասին, այլ ավելի շատ փորձելու են միավորվելու, այլ լրացուցիչ կոնֆլիկտների, հարցերի լուծումներ տալ։ Սա է լինելու գերիշխող, քան կենտրոնացումը որակի վրա: Հետեւաբար, ավելի խելամիտ կլիներ, որ ակադեմիական քաղաքի թեման չլիներ, եւ պետությունը ռեսուրսներ տար բուհերին, ու նրանք, որտեղ այսօր տեղակայված են, հենց այդտեղ էլ այդ զարգացումներն ապահովեին: Եթե անհրաժեշտ կլինեին բուհերի միավորումներ, դա էլ աներ, բայց ոչ մարդկանց տեղափոխելու, ցնցելու աստիճան:
- Ի դեպ, Փաշինյանն ասել էր, որ բուհական ոլորտի թերությունները զգում ենք ամեն տեղ, բուհերը ֆեյք բժշկական դիպլոմներ են վաճառում, եւ եթե ՀՀ-ում բուհերը հավատարմագրենք միջազգային ստանդարտներով, ոչ մի բուհ հավատարմագրում չի ստանա: ԿԳՄՍ նախարարի կարծիքով էլ` ակադեմիական քաղաքի իրական շահառուներն այսօրվա աշակերտներն են, եւ այս ծրագրի իրական պտուղները տեսանելի են դառնալու ապագայում: Արդարացվա՞ծ են այս տեսակետները:
- Եթե ֆեյք դիպլոմներ են վաճառվում, դա արդեն պետության խնդիրն է, թող լուրջ վերահսկողություն սահմանի: Ինչ վերաբերում է նրան, որ այս ծրագրի շահառուները երեխաներն են, ապա կրթության մեջ ցանկացած որոշման հետեւանքները մի քանի տարի հետո են մեջտեղ գալիս, երբ այդ իշխանությունն այլեւս չի լինում: Հիմա, այսօրվա ակադեմիական քաղաքի պտուղները մենք քաղելու ենք 10, 20, 30 տարի հետո, երբ այս իշխանությունը չի լինելու, հետեւաբար՝ ոչ մեկն էլ պատասխանատվություն չի կրելու այս ամեն ինչի համար: Այստեղ է մեր կրթության պրոբլեմը, մարդիկ խոստումներով կերակրում են մեզ, ասում են` շատ լավ է լինելու, բայց ամբողջ խնդիրն այն է, որ այսօրվա աշակերտների համար այդ շատ լավը կլինի 15 տարի հետո, երբ այդ ապագա սերունդը կգա` լավ չի լինի, բայց այդ ժամանակ նաեւ այդ խոստումը տվողը չի լինի: Դրա համար շատ կարեւոր է, որ կրթության ոլորտում երբ քայլեր են արվում, կոնսենսուսով արվեն: Այսօր եթե դուք խոսեք բուհական, գիտական համայնքի մարդկանց հետ, առյուծի բաժինը, եթե ոչ 90 տոկոսից ավելին, դեմ է այս ամեն ինչին: Դուք ո՞նց եք անում մի ռեֆորմ, որին համակարգի մարդիկ դեմ են, եւ ո՞ւմ հաշվին եք դա անելու` վարչահրամայական ձեւերո՞վ եք անելու, մենք գիտենք, որ դա չի աշխատում: Մենք տեսանք, թե ինչ եղավ Բոլոնիայի գործընթացի հետ, երբ էլի վարչահրամայական ձեւերով արեցին, այսօր եթե խոսեք դասախոսների հետ, մեծ մասը նույնիսկ չգիտի էլ, թե դա ինչ է, որովհետեւ ոչ մեկը մարդկանց հետ չաշխատեց: Կրթության ոլորտն ասել-անելով չէ, պետք է մարդկանց հետ աշխատես, նրանց համոզես, ոգեւորես, բայց, ցավոք, տպավորություն է, որ ինչ որոշել են, դա էլ անելու են ու վերջ, ուզում եք համաձայնեք, ուզում եք` ոչ, լավագույն դեպքում կարող եք «ի-դրաֆտով» առաջարկներ անել, մենք էլ կորոշենք` ինչ անել դրանք:
- Ի՞նչ եք կարծում՝ ձեւավորված աշխատանքային խմբերի հանդիպումները, քննարկումները պարզապես իմիտացիա՞ են, թե՞ հույս կա, որ այդ քննարկումների արդյունքում, եթե դիմադրություն լինի, նաեւ իրավիճակի փոփոխություն կլինի:
- Իհարկե, իմիտացիա կա, որովհետեւ մարդկանց հիմա ներգրավել են մի պրոցեսի մեջ, որի հետ նրանք համաձայն չեն: Նաեւ հասկանալի է, որ այսօրվա ռեկտորների մեծ մասը նշանակվել կամ ընտրվել է այս իշխանության օրոք, եւ իրենք չեն կարող բարձրաձայն դեմ խոսել: Եթե ուշադիր լինեք, իրենք շատ զգուշավոր են արտահայտվում, բայց անգամ այդ զգուշավորությունից զգացվում է, որ իրենք էլ առանձնապես ոգեւորված չեն: Դրա համար կարծում եմ, որ այս քննարկումներն իմիտացիա են, այն առումով, որ գլխավոր որոշումը մեր փոխարեն կայացրել են, հիմա մեզ ասում են` եկեք իրար հետ քննարկենք, բայց եթե դուք որոշել եք, մենք ի՞նչն ենք քննարկում` թե քանի՞ ամբիոն պետք է լինի այդ նոր բուհում:
- Մեր երկրի անվտանգային հարցերից ելնելով՝ որքանո՞վ է ճիշտ ողջ ուսանողությանը տանել կենտրոնացնել մի վայրում, հաշվի առնելով ռազմաանվտանգային մի շարք հարցեր, որ այսօր առավել քան ակտուալ են դարձել:
- Այո, թե՛ ռազմական, թե՛ ահաբեկչության տեսանկյունից խոցելի է այս մոտեցումը: Մենք հիմա տեսնում ենք՝ աշխարհի շատ երկրներում հաճախ լինում են նման դեպքեր, երբ ինչ-որ մի ահաբեկիչ կամ հոգեպես հիվանդ մեկը հարձակվում է համալսարանի վրա: Հիմա եթե մենք բոլոր համալսարանները տանենք կենտրոնացնենք մի տեղում, այդ հնարավոր հարձակումն ավելի վտանգավոր է լինում՝ գումարած պատերազմական ռիսկերը: Հետո՝ ես չեմ կարծում, որ Հայաստանի մարզերը չպետք է բուհեր ունենան, որովհետեւ դա արդար չէ: Մենք այսօր ունենք ընտանիքներ, որոնք չեն կարող իրենց երեխային ուղարկել 17-րդ թաղամաս կամ Երեւան, որովհետեւ մայրաքաղաքում բնակարանների գներն աստղաբաշխական են, իսկ այդքան ուսանողի պետությունը հանրակացարանով չի կարող ապահովել: Հետեւաբար, ինչո՞ւ ենք մենք մարզերի բուհերը փակում: Սա նաեւ նշանակում է, որ մենք մարզերի ապաինտելեկտուալացում ենք անում, այսինքն՝ ստացվում է, որ ամբողջ Շիրակի մարզում դասախոս չպետք է ապրի, բոլորը պետք է գան 17-րդ թաղամաս, ով էլ գործ չգտնի, տաքսի՞ վարի: Այսինքն՝ մենք ուզում ենք նաեւ Հայաստանի քաղաքները, մարզերը զրկել ինտելեկտուալ պոտենցիալից, որ ավելի հեշտ մանիպուլացնենք ու ընտրվենք ընտրությունների ժամանակ: Ես, իհարկե, այն կարծիքին չեմ, որ դասախոսները շատ ընդդիմադիր են, բայց ամեն դեպքում կարեւոր է, որ մարզն ունենա իր որոշակի գիտակրթական խավը, դա ցանկացած մարզի համար կարեւոր դեր ունի: Այդ մոտեցումը նաեւ բուհական ինքնավարության տեսանկյունից անընդունելի է, որովհետեւ մենք ի՞նչ իրավունք ունենք մասնավոր, միջազգային բուհերին ստիպել, որ իրենք գնան 17-րդ թաղամաս: Մարդը ստեղծել է մասնավոր բուհ, ուրեմն ինքը պետք է որոշի՝ իր բուհը որտեղ գտնվի, եթե կառավարությունն է որոշելու, դա արդեն բուհ չեղավ, այլ` ՊՈԱԿ: Հարցերը շատ են, ու մենք այդպես էլ չհասկացանք, որ կրթության ոլորտում հաջողության բանաձեւը մեկն է` պետք է անես փոքր քայլեր, բայց՝ հետեւողական ու հաստատուն ձեւով, եթե անում ես մեծ քայլեր` կիսատ-պռատ, վերջում ոչ մի բանի չես հասնում: Այդ դասը մենք այդպես էլ չքաղեցինք:
