Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ գերի ընկած զինվորի խոսքն է, երբ հայրենիք էր վերադառնում։ Հասկանալի պատճառով նրա անունը չեմ գրում։ Արժեզրկման դժվարին շրջան է, իրար օգնելով, իրար խնայելով, պիտի միասին հաղթահարենք։ Զինվորը, երբ տեսնում է Արարատը, կուտակված հուզմունքով պատմում է․
«Երբ Արարատը տեսա, առաջին անգամ ինձ զգացի իսկապես տուն վերադարձած»։
Այստեղ կարևոր չէ միայն լեռան ֆիզիկական բարձրությունը։ Արարատը թողնում է հոգևոր յուրահատուկ տպավորություն՝ հայի համար, անկախ նրանից, թե նա որտեղ է եղել աշխարհում։ Արարատը դառնում է «տուն» գալու, սեփական արմատներին վերադառնալու խորհրդանիշ, հույսի ու հավերժության նշան։
1990-ականների սկզբին, երբ Հայաստանը վերականգնեց իր անկախությունը, բազմաթիվ հայեր՝ հատկապես արտերկրում բնակվողներ, վերադառնալով հայրենիք, մասնակցեցին պատմական պահերին։ Նրանցից մեկը՝ ԱՄՆ-ից Հայաստան վերադարձած երիտասարդ կին, պատմում է, որ երբ առաջին անգամ տեսավ Արարատը՝ Երևանից, նրա աչքերից արցունքներ հորդացին։
«Արարատը տեսնելը նշանակում է՝ ես տուն եմ վերադարձել», — ասաց նա՝ և այդ խոսքերով կարծես ամփոփեց հայի վերադարձի, հավաքման ու ինքնության մեծ հուզական փորձը։
Այս պատմությունները ցույց են տալիս, որ Արարատը ոչ միայն լեռ է։ Այն հայ ժողովրդի հոգևոր ու ազգային ինքնության խորհրդանիշն է՝ հայրենիքին վերադառնալու, տունը գտնելու, փրկության ու հույսի նշան։
Հայ ժողովրդի մեջ կա այսպիսի ասացվածք.
«Ով չի տեսել Արարատ, չի տեսել Հայաստանն ամբողջությամբ»։
Արարատը խորհրդանշում է ոչ միայն Հայաստանի ֆիզիկական գեղեցկությունը, այլև նրա հոգևոր ամբողջականությունը, ազգային ինքնությունը և տան գաղափարը՝ մի խորհրդանիշ, որ մշտապես կապ է ստեղծում անցյալի, ներկայի և ապագայի միջև։
